Beschouwingen

Geert Lernout: Nietwaterstaat (2) : Mislezen

door Geert Lernout

Mislezen is gemakkelijk, zei de pastoor. Maar een woord of zelfs maar één letter fout lezen, kan echt belangrijke gevolgen hebben. En zijn we ooit zeker dat we wel degelijk begrijpen wat er staat? Wie dat om een of andere reden moet bewijzen, kan dat het beste doen door hetzelfde te zeggen met andere woorden of in een andere taal.
 
Vertalers zijn dan ook uitstekende lezers en een schrijver kan het zich eigenlijk niet permitteren dat er slechte vertalingen en dus foute of verminkte versies van zijn werk in omloop zijn. Daarom roept Günter Grass bij ieder nieuw boek al zijn vertalers bij zich om hen gedurende een paar dagen exact uit te leggen wat nu de bedoeling was van het nieuwe boek.
 
Goede vertalers kunnen namelijk niet zomaar een duistere passage links laten liggen, maar moeten ook de moeilijkste stukken van een tekst vertalen. Maar net zogoed weten diezelfde vertalers dat je altijd ook een keuze moet maken, en kiezen is verliezen. Wie niet kan kiezen, moet maar een ander beroep zoeken dan vertaler.
 
De grootste religies in de wereld zijn openbaringsgodsdiensten: meer dan de helft van de wereldbevolking is moslim of christen. Beide groepen geloven dat hun god een boodschap heeft gegeven in de vorm van een boek en in beide gevallen gaat het om een boek dat niet geschreven is in een taal die vandaag nog gesproken wordt.
 
Wie exact wil weten wat deze goden van ons verlangen, moet dus dringend Hebreeuws, Aramees, Grieks en/of oud-Arabisch leren. Voor wie dat niet wil, zijn er vertalingen. Christenen hebben altijd al een vertaling gelezen: hun Nieuwe Testament is in het Grieks, net zoals wat zij het Oude Testament noemen. Paulus, Johannes en de andere christelijke schrijvers citeren de oude Hebreeuwse teksten in een Griekse vertaling. Bij moslims is dat anders: zij geloven niet in vertalingen. Het nadeel van dat vertaalverbod is natuurlijk wel dat je op die manier maar moet geloven dat andere mensen jou eerlijk zullen vertellen wat god juist bedoeld heeft.
 
Christenen hebben een ander probleem, zoals joden al heel lang weten. De belangrijkste boodschap van de teksten in het Nieuwe Testament is dat Jezus van Nazareth de in sommige Hebreeuwse teksten beloofde Verlosser is. Maar het idee van een dergelijke Messias was vrij nieuw in het jodendom en komt eigenlijk niet voor in het grootste deel van hun teksten. Op zich was dat geen probleem, want de joodse schriftgeleerden hadden in de oudere teksten al voldoende voorspellingen van de verlosser ‘ontdekt’ en de christenen moesten die alleen nog maar toepassen op Jezus.

In de eeuwen voor en net na het begin van onze jaartelling gebruikten de meeste joden (en dus ook de christenen) een Griekse vertaling van de Hebreeuwse teksten. Deze ‘Septuagint’ wijkt op een aantal plaatsen af van de Hebreeuwse tekst zoals die nu bestaat. Het Hebreeuwse schrift bestond alleen uit medeklinkers: de klinkers werden pas veel later toegevoegd en dus is ook de huidige joodse tekst eigenlijk een soort vertaling. Probeer zelf maar eens andere zinnetjes te maken van de klinkerloze titel van deze columns.
 
Maar in elke vertaling zitten er ook kleine verschuivingen, die plots heel belangrijk kunnen zijn. Zo lezen de christelijke schrijvers bij de profeet Jesaja het volgende vers: ‘Goed dan, de Here zal Zelf een teken vaststellen: Een maagd zal een kind krijgen! en zij zal het kind Immanuël noemen.’ In het eerste hoofdstuk van het eerste evangelie zegt Matteüs over de geboorte van Jezus: ‘Daardoor zal in vervulling gaan wat God door de profeet Jesaja heeft gezegd’ en dan citeert hij het vers van de profeet.
 
Nog los van de vraag of dit echt een voorspelling is van Jezus (die nu eenmaal niet Immanuël werd genoemd), weten Bijbelvaste lezers dat dit de eerste verwijzing is naar een van de belangrijkste geloofspunten van het christendom: de maagdelijke geboorte van Jezus, wat overigens iets anders is dan de Onbevlekte Ontvangenis.
 
Maar net als Jezus waren de eerste christenen joden en al vlug kregen die van meer traditionele joden te horen dat Matteüs zich vergist had, samen met de latere schrijvers die hiervan een geloofspunt hadden gemaakt. In de Griekse tekst van de profeet staat hier wel parthenos of maagd, maar in het origineel zegt Jesaja heel wat minder spectaculair dat een jonge vrouw (almah) een bijzonder kind zal krijgen.
 
Geen wonder dat katholieken liever alleen de Latijnse vertaling van de Bijbel gebruiken en dat sommige protestanten recent tot de conclusie kwamen dat als de Griekse vertaling van het Oude Testament goed genoeg was voor de evangelisten, dat die dan ook voldoende moet zijn voor de gelovigen.
 
De maagdelijke geboorte van de Messias werd een centraal geloofspunt voor meer dan een kwart van de wereldbevolking. En dat alles door één woord dat een beetje verkeerd vertaald werd. Mislezen heeft grote gevolgen.
 
Oorspronkelijk verschenen in De Leeswolf 2014 

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 10, NOVEMBER 2017

Antigone in Molenbeek

Stefan Hertmans

De vrouw met het rode haar

Orhan Pamuk

Een zachte hand

Leïla Slimani

Hotel Moederland

Yusuf Atılgan

Zuivering

Tom Lanoye

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 10, NOVEMBER 2017

Brobot

James Foley

Helemaal aan de rand van mij, ben jij

Agnès de Lestrade, Valeria Docampo (ill.)

Twintig parels

Ed Franck, Martijn Van der Linden (ill.)

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri