Letterkunde

BOEKEN NR. 4, APRIL 2018

Stefan van den Bossche: Ge zijt zoveel mensen geweest. Herman Teirlinck 1879-1967

door Manu van der Aa

Herman Teirlinck, in 1879 geboren in Sint-Jans-Molenbeek, was een man die van vele markten thuis was en op diverse gebieden grote invloed heeft uitgeoefend, onder meer als leraar en/of adviseur van drie Belgische koningen (Albert I, Leopold III en Boudewijn). Maar zijn naam leeft vooral voort in de theaterschool Studio Herman Teirlinck, die uiteraard naar haar oprichter genoemd is. Het werd de hoogste tijd dat deze literaire reus ook een biografie kreeg. Dat vond Stefan van den Bossche, die in 2005 al een puike biografie van Jan van Nijlen afleverde, ook.
 
Alle begin is moeilijk, zo ook voor Herman Teirlinck. Na behoorlijke middelbare studies en een geslaagd jaar geneeskunde aan de Université Libre de Bruxelles, kwam er tot groot verdriet en nog grotere ergernis van Hermans ouders van studeren niets meer terecht. Zonder dat ze het wisten, was hij naar Gent getrokken om er Germaanse filologie te studeren, maar de artistiek aangelegde jongeling hing er liever met zijn vrienden rond in de studentencafés of vermeide zich met zijn geliefde, Mathilde Lauwens. Dat zij de dochter was van een Brusselse kroegbaas, zinde moeder en vader Teirlinck allerminst.
 
Toch werden Herman en Mathilde een echtpaar en ze zouden dat blijven tot aan haar vroegtijdige dood in 1928. De biograaf noemt dit terecht een ‘bizar’ huwelijk. Teirlinck was erg dominant en eiste dat zijn vrouw hem op alle gebied ter wille was, terwijl zijn eigen gedrag veel te wensen overliet: hij was niet zelden dronken en spendeerde veel tijd en geld aan buitenechtelijke affaires. Zijn tweede vrouw, Johanna Hoofmans, met wie hij in 1931 trouwde, was een van zijn vroegere minnaressen en hij koos voor haar ‘omdat zij van zijn vriendinnen net degene is die het best kan koken’.
 
Het zegt wat over Teirlincks levenshouding: een epicurist, die bovendien een ‘virtuoos van de gezelschapskunst’ was. Dat uitte zich naderhand in zijn voorzitterschap of prominent lidmaatschap van verschillende verenigingen zoals van het letterkundig gezelschap De Distel, de legendarische Mijolclub, de Vlaamse Club in Brussel, maar ook van de Nationale Bond van Belgische wipschutters. Terloops bouwde hij wel een immens netwerk op dat hem invloed verschafte in de hele culturele wereld.
 
Ondanks al deze nevenactiviteiten én een jarenlange carrière eerst als directeur van meubelfabriek De Cunsel, vanaf 1938 als directeur van ‘Ter Kameren’, de Nationale Hogere School voor Bouw- en Sierkunsten, en vanaf 1946 als leider van de Studio van het Nationaal Toneel, heeft Herman Teirlinck verbazend veel geschreven. Hoewel hij in 1956 met de Prijs der Nederlandse Letteren de hoogste literaire onderscheiding in ons taalgebied in de wacht sleepte, haalde hij als een van de weinige bekroonden de literaire canon van de KANTL niet.
 
En dat is waarschijnlijk ook wel terecht. Daarvoor is Teirlincks oeuvre te ongelijk. Zijn biograaf slooft zich uit om al zijn werken (voornamelijk romans en toneelstukken) uitvoerig samen te vatten – wat geen sinecure was – en waardoor potentiële nieuwe lezers van Teirlincks werk misschien wel wat zullen afgeschrikt worden. En dan is er nog niets gezegd over de stijl van de schrijver. Het ivoren aapje (1908), een van zijn bekendste romans, werd door de kritiek als ‘gekunsteld en geforceerd qua taal’ neergezet. Het kan best zijn dat dit en bijvoorbeeld Maria Speermalie (1940) of Rolande met de bles (1944) voorts ‘briljante’ boeken zijn, maar het zijn geen boeken ‘waarin mijn zijn hart kan verliezen’, zoals Chris de Graaff ooit schreef. René Lissens noemde Teirlinck een ‘orator, die het woord liefheeft om het woord […] Een prachtig speler soms – maar als het doek valt, is de toover gebroken’.  
 
Stefan van den Bossche zelf spreekt meermaals zijn grote waardering uit voor de bundel Zon. Verzamelde beschrijvingen (1906) en daar valt wel wat voor te zeggen. En uiteraard kon Teirlinck alleen een cruciale positie verwerven in het culturele veld omdat hij ook een belangrijk schrijver was en is. Maar tot de absolute literaire top behoort hij achteraf bekeken niet.
 
Het staat buiten kijf dat Stefan van den Bossche een titanenwerk verricht heeft, met het doorworstelen en verwerken van de berg archiefmateriaal die ter beschikking lag en met de grondige lectuur van Teirlincks omvangrijke literaire werk. Aan de verleiding om er een even monumentaal boek van te maken, heeft hij niet kunnen weerstaan. De historische overzichten waarmee het levensverhaal gelardeerd is, bieden voor mij geen meerwaarde, evenmin als de lange samenvattingen. Maar de lezer heeft natuurlijk altijd ‘het recht om bladzijden over te slaan’, dixit Daniel Pennac in ‘Les droits imprescriptibles du lecteur’(in Comme un roman, 1992).

Van den Bossche is er zeker in geslaagd een mooi beeld te geven van de ongelooflijk veelzijdige, invloedrijke en interessante figuur die Herman Teirlinck was. En dat is veel ruimer dan uit de achthonderd en enige woorden van deze recensie blijkt, dus: lees die achthonderd bladzijden!
 
Stefan van den Bossche: Ge zijt zoveel mensen geweest. Herman Teirlinck 1879-1967. Houtekiet, Antwerpen 2017, 824 p. ISBN 9789089246141. Distributie VBK België 

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 11, DECEMBER 2018

Berta Isla

Javier Marías

De klaverknoop

Paul Demets

Het amusement

Brecht Evens

International Bakery (voorheen Cinema Royale)

David Nolens

Michael Ondaatje

Blindganger

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 11, DECEMBER 2018

De blauwe vleugels

Jef Aerts, Martijn Van der Linden (ill.)

De pittige pruim die een pop werd

Vojtěch Mašek, Chrudoš Valoušek (ill.)

De torens van Beiroet

Paul Verrept

De waarheid volgens Mason Buttle

Leslie Connor

Het mysterie van niks en oneindig veel snot

Jan Paul Schutten, Floor Rieder (ill.)

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri