Non-fictie

BOEKEN NR. 4, APRIL 2018

Jan Vanriet: Radeloos geluk

door Jooris van Hulle

Wat schilder-dichter Jan Vanriet voor ogen heeft met zijn vuistdikke ego-document Radeloos geluk blijkt uit deze korte overpeinzing:
 
‘Ik verlang soms naar vroeger, naar het verloren domein. Ik betrap me erop, er is iets wat knaagt, maar het is niet de gedachte dat het ooit beter was. Wat is toch dat lijzige sentiment, die stuurloosheid? Ik zou willen rondlopen in mijn hoofd, willen aankloppen bij deuren die nu op slot zitten. Innerlijke eenheid herwinnen, mezelf thuisbrengen.’
 
Vanriet kijkt in de spiegel van het nu en het verleden, op zoek naar die ‘innerlijke eenheid’, maar even nadrukkelijk beseffend dat een en ander nooit volledig uitgeklaard kan worden:
 
‘Hoe kijk ik zelf stormloos naar een verleden dat lijkt te vervloeien? Wordt wat geweest is helder en scherp, of vertroebelt het beeld met de tijd?’
 
Met Radeloos geluk geeft Vanriet een originele invulling aan het genre van de dagboekliteratuur. Op het eerste gezicht kan het erop lijken dat wat Vanriet hier bijeenbrengt een uit de losse pols opgebouwde terugblik is op een bijzonder rijk gevuld leven. Anekdotiek en beschouwing wisselen mekaar voortdurend af in tekstdelen die door een asterisk van elkaar worden gescheiden, zonder dat daarbij een strikt aangezette chronologische lijn wordt gevolgd.
 
Het is even wennen om, samen met het schrijvende ik, de puzzelstukken samen te leggen die, zoals genoteerd in de slotzin van het boek, een antwoord moeten formuleren op de verre, ruisende stilte waarnaar de ik ruim vijfhonderd pagina’s lang heeft geluisterd. Rustpunten in het geheel zijn de gescande foto’s die Vanriet boven heeft gehaald en in hun partiële weergave niet zozeer als vast ijkpunt gezien kunnen worden, maar de suggestie inhouden van een voorbije, maar steeds latent aanwezig gebleven wereld. Vanriet:
 
‘Beeld na beeld overschouw ik de schijnsels, de schaduwen van mijn toekomst. Herinneringen aan vergeten stemmen, klanken, geuren. Een verhaal van verwachting en averij.’
 
Een verhaal inderdaad van ‘radeloos geluk’ (de titel ontleent Vanriet aan een uitspraak van acteur Damiaan de Schrijver, ‘hij was het die me ooit bekende dat zijn geluk hem radeloos maakte’), gedrenkt in het besef dat de grote ideologieën waarin mensen ooit konden geloven uiteindelijk tot zware desillusies hebben geleid.
 
Vanriet neemt geen blad voor de mond, maar - en dit is een van de grootste verdiensten van het boek – nergens neemt de rancune de bovenhand. ‘Ik observeer de optelsom der dingen’ schrijft hij, een uitspraak die de lezer meteen tot mede-observator maakt om de politieke en maatschappelijke evolutie over een periode van ruim een halve eeuw in perspectief te plaatsen. Hoe belangwekkend ook de anekdotiek is in dit verband, Vanriet blijft zoeken naar een vorm van verbreding die het hic et nunc van een ontmoeting, een gesprek, een boek dat hem geraakt heeft, overstijgt. Hier speelt mee dat heel wat ten tonele gevoerde personen anoniem blijven. Voor de lezer dan die enigszins vertrouwd is met het reilen en zeilen binnen de kunstenaarswereld en die van politieke bewegingen, daagt in de meeste gevallen al snel een gevoel van herkenning.
 
In zijn terugblik tekent Vanriet zichzelf als de kunstenaar – schrijver én dichter – die zonder toegevingen aan modes of trends zijn eigen weg is blijven volgen. Er zijn de ontmoetingen én de vriendschap met o.a. Hugo Claus en Ivo Michiels, er is het besef dat hem als figuratief schilder (een omschrijving die m.i. niet de lading dekt van Vanriets beeldend werk, waarin de suggestie zoveel meer zegt dan de afbeelding an sich) bijna letterlijk de toegang tot de cenakels werd ontzegd en hem meer dan eens deed twijfelen (door Jan Fabre gevraagd om mee te werken aan een van diens films, vraagt hij zich af: ‘Hoop ik deel te zijn van een scharniermoment in de kunst? IJdelheid? Wil ik erbij horen, bij die art scene waar ik anders buiten sta?’).
 
Naast dit alles is Radeloos geluk ook een zoektocht naar de vaderfiguur. Victor Van Riet (de familienaam werd toen nog zo geschreven) overleed in 1989. Wat een blijvende schaduw heeft geworpen over zijn leven zijn de kampervaringen. In Mauthausen, waar hij als violist deel uitmaakte van het kamporkest, ontmoette hij zijn vrouw die eerder de verschrikkingen van het Naziregime in Ravensbrück had meegemaakt. Lange tijd, tot begin van de jaren negentig, heeft Jan Vanriet het thema van de oorlog uit zijn werken geweerd, ‘ik had een mentale no-gozone afgebakend’
 
Pas zovele jaren later kan en durft zoon Jan de uitgetikte vellen te lezen die een aanzet bevatten van de herinneringen van zijn vader. Dan wordt duidelijk voor hem dat de ondergrondse activiteiten van zijn vader die na te zijn verraden door de Gestapo werd opgepakt, ook te maken hadden met het onverwerkte verdriet (‘zijn tweede huwelijk was de deksteen over het verleden’) om de dood van zijn eerste vrouw en hun zoontje, beiden overleden in 1941.
 
Jan Vanriet oordeelt noch veroordeelt, ook niet als hij terugblikt op de vechtscheiding waarin zijn ouders na ruim dertig jaar huwelijk verwikkeld raakten. Precies uit de poging zijn vader dichter naar zich toe te halen spreekt een verregaande emotionele betrokkenheid, die in het boek haaks op de vrij afstandelijk en rationeel ingekleurde uitweidingen over kunst en politiek staat. Zo gezien is Radeloos geluk een bijzonder rijk boek, dat niet alleen de persoonlijke Werdegang van Jan Vanriet tekent, maar even nadrukkelijk een beeld ophangt van de manier waarop onze samenleving in de tweede helft van de voorbij eeuw in een stroomversnelling terecht is gekomen.
 
Jan Vanriet: Radeloos geluk, Hollands Diep, Amsterdam 2018, 568 p. ISBN 9789048844036. Distributie L&M Books 

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 8, SEPTEMBER 2018

De lange weg naar Rome

Francesca Melandri

De verloren toon

Lida Winiewicz

De zee heeft honger

Kira Wuck

Vaderland

Fernando Aramburu

Want de avond

Anna Enquist

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 8, SEPTEMBER 2018

Het meisje en haar zeven paarden

Hadi Mohammadi, Nooshin Safakhoo (ill.)

Neverworld Wake

Marisha Pessl

Tierenduin

Geert Vervaeke

Wit konijn, Rode wolf

Tom Pollock

Ze gaan er met je neus vandoor

Ted van Lieshout

naar overzicht


‚Äč
ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri