Non-fictie

BOEKEN NR. 10, NOVEMBER 2018

Alicja Gescinska: Thuis in muziek. Een oefening in menselijkheid

door Carl De Strycker

Het is een discussie die om de zoveel tijd opduikt, zeker in tijden waarin cultuursubsidies weer eens ter discussie staan. Wat is eigenlijk de toegevoegde waarde van kunst? De afdelingen cultuurmanagement proberen dan met studies aan te tonen dat het kunstenveld een belangrijke werkgever is, en dat de mensen die cultuur consumeren – die term! – ook voor een economische return – dat woord! – zorgen. Dat is natuurlijk waar beleidsmakers op zitten te wachten: meetbare effecten. Alleen al dat vocabularium wijst op het neokapitalistische denken waarin ook de kunsten gedwongen worden en gevangen zitten. Wie antwoorden probeert te bieden los van dat vigerende vertoog wordt meestal weggelachen: de literatuurwetenschapper die beweert dat je meer begrip ontwikkelt voor andere posities of ideeën door je in te leven in personages – dat zal wel, maar wie bewíjst dat? De musicoloog die meent dat er delen in de hersenen worden geactiveerd waardoor dementie geremd wordt – ja, leuk, maar is dat hard te maken? De verdediger van de talenrichtingen in het onderwijs, die onder druk staan door het allesoverheersende STEM-discours, die gelooft dat je meer mens wordt door het bestuderen van taal, geschiedenis en cultuur – een geloof, niet meer dan dat.
 
In dat debat mengt zich filosofe en muziekliefhebber Alicja Gescinska met het essay Thuis in muziek. Een oefening in menselijkheid. Zij poneert dat muziek een rol heeft in de persoonlijke en morele ontwikkeling van de mens. De filosofische kwestie die zij hier behandelt, is de vraag of er een relatie bestaat tussen muziek en ethiek:  
 
‘Gaat er van de schitterendste klanken een civiliserende kracht uit? Draagt schoonheid ook goedheid in zich?’  
 
Het is iets waar zij heilig van overtuigd is tot ze tijdens een interview de Poolse componist Krzysztof Penderecki de vraag voorlegt. Zijn antwoord luidt kort en krachtig: nee. ‘Muziek kan de dingen niet veranderen, hooguit het leed dat zij veroorzaken enigszins verzachten’ is de conclusie. Het noopt Gescinska tot een onderzoek, dat uitmondt in een verdediging van muziek. Ze neemt zich voor om het verband tussen ethiek en esthetiek aan te tonen, en doet dat met behulp van een aantal filosofen. Vladimir Jankélévich, Max Scheler en Edith Stein ondersteunen haar betoog, dat ze lardeert met referenties aan literatuur en film. Het neurologisch onderzoek dat de invloed van muziek op onze hersenen wil aantonen wijst Gescinska af als ontoereikend en ze kiest radicaal voor een wijsgerige blik op de problematiek.
 
Word je van muziek een beter mens? Dat kan, luidt het voorzichtige antwoord. Dat het geen noodzakelijk gevolg is, ligt zowel aan de muziek als aan de toehoorder. Muziek heeft immers in de eerste plaats een andere intentionaliteit. Haar doel is niet: opvoeden of moraliseren. Dat muziek een effect op je heeft, is een bijproduct. Daarnaast is er de luisteraar, die niet per se gevoelig is voor de mogelijke positieve bijwerkingen van muziek. Het voorbeeld dat gegeven wordt, is bekend: de kampoversten waren overdag moordzuchtige nazi’s die duizenden mensen de dood instuurden, maar ’s avonds tot tranen toe bewogen werden door de muziek van Franz Schubert. Dat lijkt voldoende bewijs voor het feit dat er überhaupt geen verband bestaat tussen het luisteren naar hoogstaande muziek en een groot moreel bewustzijn. Gescinska komt met een tegenvoorbeeld uit de film Das Leben der Anderen, waarin de hardvochtige stasi-officier breekt dankzij een muziekstuk. Het problematische aan deze redenering is natuurlijk dat feiten hier geconfronteerd worden met een scène uit fictie. Hoewel iedereen vast het gevoel kent dat muziek in staat is je emotioneel te overrompelen, overtuigt de redenering daardoor helaas niet helemaal.
 
Krachtiger wordt het betoog wanneer Gescinska het concept van empathie invoert. Tegenover de kennis die het gevolg is van wetenschap, plaatst zij het domein van de kunst dat voor meer begrip zorgt. Het beter begrijpen leidt vervolgens tot medeleven en dus tot een minder radicale houding en een groter inzicht in de medemens. Kunst biedt geen verklaringen, maar zorgt ervoor dat je beter verstaat waar het om gaat – dat is niet heel grijpbaar of bewijsbaar, maar precies daarin schuilt de waarde van muziek. Daarom overstijgt de kracht ervan het ontspannende effect. Dat kan muziek zeker hebben, maar reduceert haar tot het therapeutisch-pragmatische domein. Gescinska maakt een onderscheid tussen ‘muziek die ons van onszelf doet wegdrijven en muziek die ons naar onszelf voert’. Het is die laatste vorm van muziek die raakt aan ons menszijn: muziek is persoonlijkheidsvormend, en heeft een impact op je identiteit. Dat laatste punt toont Gescinska aan met behulp van haar eigen geschiedenis als Belgische met Poolse roots. Eerder dan in Polen voelt ze zich thuis in Poolse muziek. Het is een sterk verhaal waaruit blijkt dat je identiteitsgevoel niet hand in hand hoeft te gaan met nationalisme, maar te maken heeft met gevoelens die het territorium overstijgen.
 
Gescinska heeft met Thuis in muziek een prikkelend essay geschreven waarin heel veel elementen uit de muziekfilosofie worden aangeraakt en je krijgt het gevoel dat ze er nog veel meer over te zeggen heeft. Hopelijk vormt dit boekje de aanzet tot een grondige filosofische reflectie over het onderwerp waarin de elementen die hier soms vluchtig worden aangehaald dieper worden uitgewerkt. En met betrekking tot kunst in het algemeen, want wat Gescinska hier voor muziek tracht aan te tonen, geldt mutadis mutandis ook voor literatuur, theater of beeldende kunst. Misschien is het niet positief wetenschappelijk in te schatten wat daarvan de effecten zijn, maar ze zijn van onschatbare waarde.
 
Alicja Gescinska: Thuis in muziek. Een oefening in menselijkheid, De Bezige Bij, Amsterdam 2018, 125 p. ISBN 9789403138503. Distributie Standaard Uitgeverij 

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 10, NOVEMBER 2018

Een knipperend ogenblik. Portret van Remco Campert

Mirjam Van Hengel

Het epos van sjeik Bedreddin

Nazim Hikmet

Istanbul, Istanbul

Burhan Sönmez

Nova

Daniël Samkalden

Twee mensen samen

Knud Sønderby

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 10, NOVEMBER 2018

Jij begint

Kees Spiering, Alette Straathof (ill.)

Laat een boodschap achter in het zand

Bibi Dumon Tak, Annemarie van Haeringen (ill.)

Liefde en duisternis. Heldenverhalen uit vervlogen tijden

Ed Franck, Anne Westerduin (ill.)

Van twee ridders

Imme Dros, Harrie Geelen

Viktor

Jacques Maes, Lise Braekers

naar overzicht


‚Äč
ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri