Vertaald proza

BOEKEN NR. 3, MAART 2019

Georges Perec: Een man die slaapt

door Elisabeth Francet

In een dienstbodekamertje van vijf vierkante meter zit met een opengeslagen boek op schoot roerloos een wakkere man. Hij leest niet meer, wacht, verlangt naar diepe slaap. In een roze plastic teiltje liggen drie paar sokken te weken. Hier is iets existentieels aan de gang: 'Je blik in de gebarsten spiegel, het druppelen van de kraan op de overloop, het gedruis van de straat'. De wakkere man inventariseert zijn tot stilstand gekomen leven. 'Vijfentwintig jaar, negenentwintig tanden, drie overhemden, acht paar sokken'. Voor hem geen smoesjes meer: hij hoeft niets meer te zoeken, te willen. Er zal niets meer gebeuren.
 
Un homme qui dort
(1967) is de tweede roman van de Franse auteur Georges Perec (1936-1982), recent heruitgegeven door De Arbeiderspers, in een Nederlandse vertaling van Rokus Hofstede. Perec staat bekend om zijn ongebreidelde verbeelding, ironie en originaliteit. Hij schuwde het experiment niet. In Een man die slaapt ambieert de schrijver het bewustzijn van zijn personage systematisch bloot te leggen en de wereld te ontmaskeren door die nauwgezet en aandachtig vanuit een toestand van halfslaap te beschrijven. Een man die slaapt is bij hem dan ook zo wakker en alert als het maar zijn kan.
 
De (wakkere) man benut de fase van de halfslaap om passief en vrij van oordeel naar de dingen te kijken: het omfloerste vierkant van het raam, ongelijkmatige spreiding van duisternis, lichtflitsen als harige wormen 'die de eigenaardige eigenschap hebben dat ze zich niet laten bekijken'. Hij concentreert zich: 'Helder en logisch denken is geboden. Een methodische aanpak'. De man probeert zich te positioneren tegenover de slaap, die zich nu eens als een roze, schilferige zeepbel pal voor hem bevindt, dan weer onverhoeds achter hem staat. 'Je moet je nooit bruusk omdraaien, dan raakt alles overhoop, je kussen valt, je voeten tuimelen over elkaar heen en je zit weer op je bankje.' Zijn methode vergt dus enige oefening.
 
Perec heeft een patent op merkwaardige literaire experimenten waarbij hij zijn personages gedurende een zekere periode gedetailleerd zintuiglijke waarnemingen laat beschrijven. Hij opent een deur naar hun onderbewuste en laat er taal, tijd, ruimte, orde op los. Resultaat is een dramatisch veranderd wereldbeeld en een gelouterd bewustzijn.
 
's Nachts dwaalt de (wakkere) man door de straten van Parijs, kijkt naar gebouwen, mensen. 'Wat moeten ze allemaal? Waar gaan ze heen? Wie roept ze? Ze wringen hun wangen, hun neus, hun wenkbrauwen, hun lippen en hun handen in allerlei bochten, ze onderstrepen hun betoog met veelzeggende gebaren; ze diepen hun agenda's op, ze halen elkaar in, groeten elkaar, schelden elkaar uit, feliciteren elkaar, botsen tegen elkaar op.' De man wil leren wat niet te leren valt: eenzaamheid, onverschilligheid, vergetelheid. Hij wil leren kijken zonder te zien, neutraal kijken. In Jardin du Luxembourg slaat hij bewonderend een oude man gade die uren achtereen voor zich uit in het niets staart, zijn kin leunend op de knop van een wandelstok. Wat is zijn geheim?
 
Misschien biedt een verblijf bij zijn ouders op het platteland heil. Of een wandeling in de bossen. Een boom beschrijven. Hij bekijkt de boom. De boom ontploft en ontstaat opnieuw. Waarheid hoeft hij dus niet van de boom te verwachten. Hij zal nooit de baas van de boom zijn. Niet dat hij mensen haat. Ze maken gewoon geen verschil. 'Al ga je de straat op en sla je de mensen de hoeden van het hoofd, al bedek je jezelf met vuilnis, al loop je blootsvoets, al schrijf je manifesten, al schiet je je revolver leeg op de eerste de beste uitbuiter, het maakt geen verschil.' Wat heeft het voor zin? 'Waarom zou je doen alsof je leeft?' Misschien moet hij het paard maar achter de wagen spannen, het ontbrekende stuk van de puzzel zijn.
 
Wanneer de man (die nog steeds niet slaapt) rondzwerft door Parijs, stelt hij verboden en geboden voor zichzelf op: 'Je zult je kleding, je voedsel, je lectuur niet meer belasten met de uitputtende, onmogelijke taak jou te representeren.' Hij vraagt zich af hoe lang het zal duren voordat vlees ophoudt dun, taai of mals te zijn en frieten olieachtig, knapperig of slap. Hoe lang zal het duren tot geringschattende kwalificaties hem niet meer treffen en maaltijden niet meer met een uitroepteken gepaard gaan?
 
De man (die nu bijna slaapt) zit op zijn bankje, omgeven door een zwarte massa. Een schip vaart boven hem, steeds langzamer. Hij zwemt eronderdoor, wordt fabelachtig koel. 's Nachts zwerft hij, zegt nooit alstublieft, goedendag, dank u wel, tot ziens, biedt geen excuses aan, vraagt niet naar de weg. Hij lanterfant. Hoe verlangt hij naar diepe slaap! De wekker staat stil. De tijd dringt niet meer door. Zijn blikveld vernauwt. De geest van de man richt zich naar binnen. Op een dag stelt de man vast dat het hem allemaal om het even is. Alles valt uiteen en alles begint opnieuw. Elke dag herhaalt zich hetzelfde scenario. Onverschillig of hij slaapt of wakker is, speelt hij eindeloos patience. Hij kiest niet meer. Hij is willoos. Hij bestaat niet meer. 'Je bent als een druppel aan een kraan van een fonteintje op een overloop, als zes sokken die in een roze plastic teiltje staan te weken.' Taal lost op, de dingen keren zich om. Ook de man hangt intussen omgekeerd.
 
Hij slaapt niet meer en de slaap zal niet komen. Hij is niet wakker en zal niet wakker worden. Hij is niet dood en de dood zal hem niet bevrijden. De man slaat zijn ogen niet meer neer. De lezer is getuige van een gruwelijke metamorfose. Een imploderende geest; een bewustzijn, ontdaan van iedere verbinding, ieder verhaal, iedere constructie. Vrij van verleden en toekomst. Bevrijd van zichzelf. Perec gaat over op pure poëzie. Monsters, wars van alle menselijkheid, doen hun intrede, in de vorm van schaduwen, spiegelbeelden, ongedierte. In de lotgevallen van zijn man-die-slaapt, brengt de schrijver subtiel hulde aan Melvilles ongrijpbare potvis, Kafka's gedaanteverwisseling, Dostojevski's grootinquisiteur, Becketts roerloosheid en Prousts verloren tijd.
 
Perec vergt niet weinig van zijn lezers: de bereidheid om stap voor stap, systematisch, af te dalen in de kern van een bewustzijn. Een voor een vallen verbindingen tussen binnen- en buitenwereld weg. De ongebruikelijke jij-vorm maakt de confrontatie nog directer. Een man die slaapt is een existentiële nachtmerrie over de ontdekking van vrijheid in onverschilligheid.
 
Na deze roman vraag je je af of een mens überhaupt sterk genoeg is om het op te nemen tegen de tijd, om louter bewustzijn te worden. Kan een mens van vlees en bloed de naamloze gebieder van de wereld worden, iemand op wie de geschiedenis geen vat meer heeft? En leidt onverschilligheid ergens toe, brengt ze iets bij? Een man die slaapt zal het je vertellen.
 
Georges Perec: Een man die slaapt, De Arbeiderspers, Amsterdam 2018, 112 p. Vertaling van Un homme qui dort door Rokus Hofstede. ISBN 9789029507714. Distributie L&M Books

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 3, MAART 2019

De bijzondere syntaxis van onvertaalbare locuties

Jacques Derrida en Veva Leye

De ontembare

Guillermo Arriaga

Fantoommerrie

Marieke Lucas Rijneveld

Nachtouders

Saskia de Coster

Wijzigingen bijhouden

Sayed Kashua

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 3, MAART 2019

De kleur van de zon

David Almond

In de voetsporen van Karel Daarwind

Mārtiņš Zutis

Merel

Sarah Moon

Oma Vogeltje

Benji Davies

Wat ik de bomen wil vertellen

Enzo Pérès-Labourdette

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri