Vertaald proza

BOEKEN NR. 9, OKTOBER 2019

Lili Elbe: Van man naar vrouw

door Katja Feremans

In 2015 kwam The Danish Girl in de zalen, een film naar de gelijknamige roman van de Amerikaanse auteur David Ebershoff. Het is de gefictionaliseerde biografie van de Deense landschapsschilder Einar Wegener (1882-1931), die in 1930/1931 als een van de eersten een geslachtsveranderende behandeling doorliep en verder door het leven ging als Lili Elbe. De roman van Ebershoff verscheen in het Nederlands als Lili, het Deense meisje (2000) en was op zijn beurt gebaseerd op Lili Elbes semiautobiografische aantekeningen. Die zijn nu vertaald als Van man naar vrouw.
 
Overeenkomstig haar laatste wens werden haar aantekeningen over haar transitie verzameld en verder uitgewerkt door Ernst Harthern, alias Niels Hoyer, een joods-Duitse auteur, vertaler en journalist. Zijzelf figureert in Van man naar vrouw als Lili Elbe, alle anderen, zelfs de man in wiens lichaam ze was geboren, hebben op haar uitdrukkelijke vraag fictieve namen gekregen.
 
Aan de vooravond van de voorbereidende operatie in Berlijn in 1930 liet Einar Wegener – Andreas Sparre in het boek – zijn levensverhaal door een vriend optekenen. Uit dat relaas blijkt dat er in Andreas al van kindsbeen af een meisje school, maar dat zijn vrouwelijke zelf pas uit de schaduw begon te treden na zijn huwelijk in 1904.
 
De aanleiding was een portret van een Deense actrice waar zijn vrouw Grete (Gerda Gottlieb, 1886-1940) aan werkte. Toen de actrice een sessie om model te zitten moest afzeggen, schoof zij Andreas als stand-in naar voren, omdat hij ‘net zulke fraaie benen’ had als zijzelf. Het was Andreas duidelijk aan te zien dat hij zich in die rol uitstekend in zijn element voelde: toen de actrice hem naderhand aantrof in haar jurk en met haar hooggehakte schoenen, doopte ze hem prompt om tot Lili.
 
Van dan af werd Andreas’ vrouwelijke alter ego niet alleen een vast model van Grete, stilaan begon Lili meer ruimte in te nemen, eerst binnenskamers maar gaandeweg ook buitenshuis. Die situatie werd onhoudbaar, omdat het almaar duidelijker werd dat het geenszins om een vrijblijvend rollenspel ging.
 
Op een dag kreeg Grete een uitnodiging om met haar Lili-schilderijen in Parijs te exposeren. Daarop verhuisde het koppel in 1912 van Kopenhagen naar de Franse hoofdstad. Ze voelden zich daar vrijer, maar makkelijk was het daarom niet. Andreas was vaak ziek – merkwaardige bloedingen, heftige pijnen, depressie. De fysieke en mentale ongemakken schreef hij toe aan het verkeerde lichaam waar hij in zat. Hij vond echter geen arts die oren had naar zijn diagnose, tot hij in contact kwam met een Duitse gynaecoloog, tevens een pionier op het vlak van geslachtsoperaties. Deze professor Kreutz (Kurt Warnekros, 1882-1949) heeft Andreas, die toen al achter in de veertig was, meermaals geopereerd in zijn kliniek in Dresden – aan de rivier de Elbe, vandaar Lili’s achternaam.
 
De experimentele behandeling was een lichamelijke en geestelijke martelgang, die met veel angst, pijn en een drastische karakterverandering gepaard ging. Radicaal duwde Lili alles van zich af wat Andreas maakte tot Andreas, in het bijzonder zijn kunstenaarsziel. Zij was zij en ze moest zelf haar weg vinden. Het huwelijk met Grete werd ontbonden. Vrienden bleven de twee vrouwen wel.
 
Van het nieuwe geluk waar Lili naartoe werkte, heeft ze nauwelijks kunnen proeven. Ze wilde namelijk ook zwanger kunnen worden, maar na de baarmoedertransplantatie waar dokter Kreutz zich aan waagde, verliep haar herstel niet goed. In de kliniek die haar zo na aan het hart lag, overleed ze in september 1931.
 
Het korte voorwoord bij het boek is van het Nederlandse transgendermodel Loiza – geboren Lucas – Lamers. Ze geeft erin aan hoe zwaar, maar tegelijk bevrijdend ook zij haar transitie heeft ervaren en beklemtoont dat het ook vandaag nog een kwestie is van blijven vechten voor acceptatie en een stabiele plek in de maatschappij.
 
Doordat van Van man naar vrouw grotendeels is geschreven in de derde persoon en er fictieve namen zijn gebruikt voor de betrokkenen uit Lili’s entourage, voelt het niet aan als een egodocument. Door die keuzes rijst zelfs bij de passages in de ik-vorm de vraag hoe authentiek ze zijn. De paar foto’s die in het boek zijn opgenomen, mogen dan wel in het voordeel van een persoonlijke getuigenis spreken, de slinger blijft overhellen naar een verhaal uit de tweede hand.
 
Niettemin blijft dit boek een ontzagwekkend relaas over transseksualiteit in een tijd waarin de grens tussen de geslachten geenszins fluïde was. Daarnaast is het een oproep om niet lichtzinnig te oordelen over mensen die in het verkeerde lichaam zijn geboren en een compromisloze strijd voeren om samen te mogen vallen met hun eigenlijke wezen.
 
Lili Elbe: Van man naar vrouw, Oevers, Zaandam 2019, 268 p. : ill. ISBN 9789492068279. Vertaling van Fra mand til kvinde door Michal van Zelm. Distributie Elkedag Boeken 

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 11, DECEMBER 2019

Alle verhalen

Hugo Claus

Dagboek van een dief

Jean Genet

De menselijke maat

Roberto Camurri

Grote verwachtingen. In Europa 1999-2019

Geert Mak

Vaderliefde

P.F. Thomése

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 11, DECEMBER 2019

Dromers

Bibi Dumon Tak, Charlotte Dumas (fotogr.)

Het geheime bondgenootschap

Philip Pullman

Het werkstuk, of Hoe ik verdween in de jungle

Simon Van der Geest en Karst-Janneke Rogaar (ill.)

Oef wat een geluk!

Ghislaine Roman, Tom Schamp (ill.)

Verloren woorden. Een betoverboek

Robert Macfarlane, Jackie Morris (ill.)

naar overzicht


‚Äč
ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri