Nederlands proza

BOEKEN NR. 2, FEBRUARI 2020

Herman Koch: Finse dagen

door Henk van Viegen

Een ultieme samenkomst van feit en fictie?
 
Blijft het interessant boeken te lezen met een hoofdpersoon die dezelfde naam heeft als de auteur en, hé, schrijver van beroep is? Ronald of Giph vroeger bij Giphart en Boudewijn bij Büch, Herman bij Brusselmans en nu ook Herman bij Koch. Met de in interviews én in het boek zelf benadrukte mededeling dat dit nieuwe boek ongeremd autobiografisch is (en ook zijn beste), zij het dat hier en daar iets niet helemaal herinnerd wordt en iets verzonnen werd als dat nodig was.  
 
Precies, daar ga je al! Er wordt zelfs bladzijden lang uitgeweid over de kwestie of Herman echt, als 15-jarige, iemand in elkaar heeft geramd die hem dreigde te verkrachten. De interviewster die dit verhaal gaat brengen, belt hem er nog eens speciaal over op en gelooft hem uiteindelijk dan maar. Vlak in de buurt van deze passage vertelt Herman over een fraai staaltje echte fantasie van hem, waarin hij een heuse oom Koch verzon - niemand die er niet in geloofde. Hij laat ook iemand doodgaan op de dag dat hij naar die man vraagt, wat de dood van de psycholoog in Kochs debuut Red ons, Maria Montanelli (Ambo/Anthos 2018) in herinnering brengt - allebei bijna niet te geloven…
 
We zijn dan al vrij ver gevorderd in dit mooi vormgegeven boek. Fraai omslag, de bomen -- je kunt ze voelen! -- komen terug als een soort Romeinse cijfers bij de start van ieder nieuw deel (er zijn er drie) van elk ca. 100 pagina’s. Het eerste deel speelt zich af in Finland. In het heden (Herman op reis voor zijn boeken), maar vooral in het verleden, als hij daar als 19-jarige een half jaar werkt op een boerderij. Puur en zwaar lichamelijk werk. Als hij dit vertelt aan vrienden of interviewers, ziet hij ze ongelovig lachen, vertelt hij keer op keer.  
 
Maar de lezer hoeft geen enkel probleem te hebben met dit deel, ook als het allemaal uit de duim gezogen zou zijn. De voor Koch-begrippen redelijk vriendelijke verteller geeft een prettig beeld van deze Finse dagen. Aardige mensen op de boerderij, met ook aardige familieleden, waaronder zelfs een leraar die deugt (met een Socrateslamp te zoeken in Kochs werk). Twee springen eruit: het meisje Anna (de vonken slaan bij het eerste oogcontact over en in, met een eeuwige liefde voor drie dagen tot gevolg). En dan is er Aatto Aalto, leraar en dichter, die Herman uitnodigt eens apart langs te komen. Ja, en daardoor kan het boek hier niet eindigen, want Herman zal door deze Aalto vereeuwigd worden in een gedicht in de bundel Finse dagen. Pas aan het eind van het derde deel snappen we wat er speelde tussen die twee.  
 
In deel twee keert Koch terug naar de jaren van zijn middelbare school, zo overdonderend (maar hier en daar ook wel wat cliché) beschreven in zijn debuut. De ruzie met de rector die hem ervan probeert te weerhouden examen te doen, de er stevig in hakkende dood van zijn moeder, de vader die hem probeert toekomstplannen te ontfutselen, diens nieuwe vrouw (die hij overigens al een tijdje had). De sfeer is nu totaal anders, maar goed, Herman maakt ons duidelijk dat hij na zijn eindexamen niet (met vrienden) naar een kibboets of het Italiaanse platteland wenste te gaan, maar koos voor de leegte van het noorden.
 
In deel drie wordt opnieuw uitvoerig gereflecteerd op de relatie feit/fictie. Maar ook homoseksualiteit is een belangrijk motief, in zeker zes verschillende situaties komt die expliciet aan de orde. Zijn latere vrouw A. denkt eerst dat hij homo is, daarna constateert ze dat hij ‘op z’n minst bi’ moet zijn, om ten slotte overtuigd te raken van zijn heteroseksualiteit. In alle gevallen slaat Herman hard terug, zou je kunnen zeggen. Een keer letterlijk, de andere keren door accuraat op te treden.  
 
Een en ander wordt verrassend maar (zeker als je even terugbladert naar het slot van deel één) redelijk duidelijk afgerond. Aalto heeft een museumpje gekregen, dat Herman bezoekt met zijn vrouw A. Op de typemachine een brief van Aalto aan Herman uit het Finse jaar 1973, het jaar waarin hij voor de trein sprong. Herman laat wat daar te lezen valt maar niet zien aan zijn vrouw, een knipoogje, want er is nu het boek. En wat zegt, ten slotte, de verwijzing naar Anna Karenina, een boek dat hij van Aalto leende, óok nog over zijn relatie met Aalto en met Anna, als het gaat het waarheidsgehalte van dit boek? Drie A.’s in één scène, ja, aan A. is het boek opgedragen.
 
Draait dit alles het verhaal om? Hebben we hier een ouderwetse Koch-surprise, die we na het eerste deel I nu eens niet wilden? Hebben we hier de ultieme ‘samenkomst’ van feit en fictie? Misschien is het beter om nu maar eens de schouders op te halen over deze zoveelste poging de lezer te vermeien met de kwestie echt of verzonnen. Ook als je zou stellen dat het boek meer gaat over herinneren, kom je niet dichter bij iets heel origineels.
 
Niettemin hebben we een zorgvuldig geconstrueerde roman, waarin Koch zo op het oog achteloos, gevarieerd elementen herhaalt. Met een erg sterk eerste deel, dat alleen ontsierd wordt door wat bloedeloze stukjes over hotelkamers en receptionisten. En een in ieder geval scharnierend tweede en intrigerend derde deel waarin we de andere en verdere adolescentenjaren van Herman beschreven krijgen, we terug zijn in Finland en waarin ook nog eens aanstekelijk geschreven wordt over de motorfiets. De voor een deel uitgelokte/gewenste uitglijders daarmee spiegelen aardig de ongelukken van Herman met tractors en een zware deur tijdens zijn bijzondere Finse dagen.
 
Herman Koch: Finse dagen. Ambo/Anthos, Amsterdam 2020, 307 p. ISBN 9789026341069. Distributie VBK België 

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 8, SEPTEMBER 2020

De bruidsvlucht

Annemarie Estor

Het hellen van een leven

Luis Carrasco

Kindertijd

Tove Ditlevsen

Oorlogsdagboek. Met brieven van Jack Hamesh

Ingeborg Bachmann

Solituden, songs

Jacques Hamelink

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 8, SEPTEMBER 2020

Alfabet

Charlotte Dematons

Dit is Jeruzalem

Stanislav Setinský

En de wereld zei ja

Kaia Dahle Nyhus

Het verlangen van de prins

Marco Kunst

Oliver Twist

Tiny Fisscher (bew.), Annette Fienieg (ill.)

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri