Vertaald proza

BOEKEN NR. 3, MAART 2020

Carlos A. Aguilera : Speech van de dode moeder

door An Van Hecke

Bevreemdend, dat is het minste wat je van dit boek kan zeggen. De auteur, Carlos A. Aguilera, werd in 1970 geboren in de Cubaanse hoofdstad Havana, woont nu in Praag en heeft al heel wat boeken op zijn palmares staan. De monoloog Speech van de dode moeder werd voor theater geschreven, maar is ook als kortverhaal goed leesbaar. Het stuk werd tot nu toe nog maar één keer opgevoerd. Dat was in 2009 in Düsseldorf, in een Duitse vertaling. De titel is wat misleidend: de moeder lijkt niet dood, integendeel, ze staat springlevend op het podium. Ze blikt terug op haar leven, waaruit je inderdaad kan afleiden dat ze vanuit de dood spreekt. Haar discours richt zich tot twee poppen die de vader en de zoon voorstellen. Verder is er nog de kat die ook als pop op de scène wordt opgevoerd.
 
Nanne Timmer maakte niet alleen een zeer geslaagde vertaling van deze theatermonoloog, maar schreef ook een verhelderende inleiding. Timmer reikt de lezer heel wat elementen aan om deze toch wel hermetische en gelaagde tekst beter te kunnen plaatsen. Het gaat hier immers om absurd theater met beelden die voor veel interpretaties vatbaar zijn, in het bijzonder dat van de Russische kat. In een eerste lectuur zou je blijven hangen in de boosheid en de verontwaardiging van de moeder, in de waanzin van haar tirade met de talloze herhalingen waar je ook als lezer gek van wordt.  
 
Tegelijk word je verplicht om tussen de lijnen te lezen en naar de dieperliggende oorzaken van de woedeaanval van de moeder te zoeken. De katten spelen daarin een fundamentele rol. Ze zijn de ogen en de oren van de Staat, de spionnen die alle informatie doorgeven. Voor de moeder is de Staat de oorzaak van ‘de plaag’ die zich manifesteert in allerlei ziektes, zoals hepatitis bij de vader. Er is een ‘verband tussen zijn ziekte en de Staat […]. Het was één groot complot’. Psychische problemen vertalen zich in fysieke aandoeningen, zoals netelroos: ‘Je kan beter niet in het verleden wroeten. Van het verleden krijg je netelroos.’ Het hysterisch discours van de moeder staat in sterk contrast met de lethargie en de onverschilligheid van de vader en de zoon. De moeder verwijt de vader dat hij altijd slaapt. Dat was zijn reactie op alle problemen. Eigenlijk was hij altijd al een pop, een marionet, niet meer dan dat.
 
Volgens Timmer in haar inleidende beschouwing zijn er ‘geen landen, talen of specifieke plekken te herkennen’. Je krijgt wel verwijzingen naar Rusland (de Russische tweelingbroers en de Russische katten) en Polen (de Poolse pianolerares). We lijken ons ergens in een landelijke provincie in Oost-Europa te bevinden. De tweelingbroers roepen toch wel sterk het beeld op van ‘de gebroeders Kaczynski, die tussen 2005 en 2010 in Polen regeerden’. Cuba wordt nergens vermeld. Toch kan je je niet van de indruk ontdoen dat de Staat hier in de eerste plaats verwijst naar het Cubaanse regime.  
 
Het is niet verwonderlijk dat Cubaanse intellectuelen, ook in het buitenland, het begrip Staat voortdurend in vraag stellen. Zo is er de Cubaans-Amerikaanse regisseur María Isabel Alfonso, die in haar documentaire Rethinking Cuban Civil Society (2018) vanuit diezelfde verontwaardiging vertrekt én ook durft af te wijken van de algemeen gangbare visie. Het is toch opvallend hoe hedendaagse auteurs en cineasten het debat blijven aangaan over de manier waarop de Cubaanse Staat het dagelijkse leven van de mensen beheerst.  
 
Zoals Timmer aangeeft, gaat het hier niet alleen over een eenpartijstaat als Cuba, maar evenzeer over onze westerse democratieën waar we allemaal bespied worden door een controlerend oog dat zich ‘in je geest nestelt’. Volgens de moeder komt de Staat zelfs binnen in je dromen: ‘Heb je niet gehoord dat onze bedden en kussens en zelfs onze dromen eigendom zijn van de Staat?’ Als de Staat niet alleen eigenaar is van materiële zaken, maar zich ook meester maakt van je dromen, je verbeelding, je gedachtegoed, wordt een lijn overschreden. De woorden ‘ellende’ en ‘angst’ zijn dan ook alomtegenwoordig in deze monoloog. Bij schrijvers heerst de voortdurende angst om te schrijven in een land dat geblokkeerd wordt door de Staat. Zeer betekenisvol is daarin het fragment over de boekverbranding op bevel van de Russische tweelingbroers omdat boeken ‘duivels’ zijn en het stof van de boeken je ziek maakt. Dit is maar een van de vele leugens. De kranten en de tweelingbroers, iedereen liegt. Hoe kan je dan nog leven en werken in een Staat waar de leugen alles overheerst?
 
Met deze monoloog van amper vijftig bladzijden heeft Aguilera een duidelijk statement willen maken en stelt hij ons voor het dilemma: blijven we passief achter zoals de vader en de zoon, of willen we onze vrijheid heroveren met het risico onszelf te verliezen in de waanzin, zoals de moeder? Speech van de dode moeder is een provocerend stuk waarmee Aguilera de lezer wakker schudt. Nu er naast de Duitse vertaling ook een Nederlandse beschikbaar is, zou het mooi zijn als een Nederlandstalig theatergezelschap het stuk oppikt om het ook in ons taalgebied op te voeren. Het zou in de theaterwereld ongetwijfeld heel wat stof doen opwaaien.
 
Carlos A. Aguilera: Speech van de dode moeder, In de Knipscheer, Haarlem 2019, 70 p. ISBN 9789062657766. Vertaling van Discurso de la madre muerta door Nanne Timmer

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 7, JULI 2020

Brieven in de nacht

Hoda Barakat

De onvolmaakten

Ewoud Kieft

De poort

Natsume Sōseki

Het verschroeide land

Emiliano Monge

Ieder zijn eigen meer

Nenad Joldeski

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 7, JULI 2020

Dick Bruna

Bruce Ingman, Ramona Reihill

Het boek van Jongen

Catherine Gilbert Murdock, Ian Schoenherr (ill.)

Ik heet Reinier en ons huis is afgebrand

Joke van Leeuwen

Offerkind

Rob Ruggenberg

Vogel Vliegop

Julia Donaldson, Catherine Rayner (ill.)

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri