Vertaald proza

BOEKEN NR. 7, JULI 2020

Sam Shepard: Die Vanbinnen

door Elisabeth Francet

Een manier van verdwijnen   

Aan de rand van de woestijn in 'the Southwest': zonovergoten parkeerplaatsen, motels, tapastenten, roze neon en groene bierreclames. Het is nog aardedonker maar de verteller is klaarwakker. Moeizaam gaat hij rechtop zitten en luistert naar de jankende coyotes, ver weg in de eindeloze vlakte. Ten prooi aan een vreemd knagend ochtendverdriet – twee jaar geleden verliet zijn vrouw hem – denkt hij terug aan zijn vader, de gewezen oorlogspiloot. Bizarre beelden verschijnen op zijn netvlies. Op het einde was de oude man zo klein geworden dat hij in de handpalm van zijn zoon paste. Lang geleden deelden ze een minnares, een puber nog.
 
De legendarische Amerikaanse acteur, regisseur en schrijver Sam Shepard stierf in 2017 aan de gevolgen van ALS. In de laatste jaren van zijn leven, stevig gekruid met drugs, drank en rock & roll, schreef hij twee bijzondere, deels autobiografische prozawerkjes. Omdat zijn spieren het lieten afweten, riep hij de hulp in van zijn oude vriendin Patti Smith om de manuscripten van The One Inside en Spy of the First Person te redigeren. In haar voorwoord van The One Inside, zopas door uitgever Gerrit Brand bezield vertaald als Die Vanbinnen, vertelt Smith hoe ze ervan uitging Sam goed te kennen – die brutale einzelgänger met zijn evocatieve geest, almaar schipperend tussen woede en stoïcisme – om dan verrast, gefascineerd vast te stellen dat hij het 'min of meer, helemaal niet' is. Eerder ziet ze in zijn poëtische, surrealistische werk een lintworm uit zijn maag glibberen, 'recht de desolate eeuwigheid in'.
 
De verteller staat op, zet koffie, kijkt uit het raam. De hele omgeving is opgeslokt door duisternis. De honden zijn verdwenen. Terwijl hij terugdenkt aan de jaren die hij in trailers doorbracht en aan zijn tijd met 'het Meisje', ontrolt zich voor zijn ogen een surrealistisch panorama. Shepard laat zijn personage instinctief, met wijd open ogen door dat droomachtige landschap zwerven, begrensd door tijd noch ruimte. Als met de hakken van zijn laarzen markeert hij met woorden zijn weg en verdwaalt in het schemergebied tussen waken en dromen. Benzedrine stroomt door zijn aderen.
 
Wat te denken van zichzelf? Een bijna zeventig jaar oude man met een twintig jaar oud meisje. Ongepast. Voordat het Meisje langskwam, zat er iets ineengedoken op zijn borst, een soort fantoom. Hij durfde zich nauwelijks te bewegen toen zij zich uitkleedde en hem probeerde te verleiden. Met zijn gebazel over samen zelfmoord plegen, joeg hij haar weg. De steeds aanwakkerende wind rond zijn huis maakte haar sowieso al gek. Het Meisje is gaandeweg 'Chantage Meisje' geworden. Zonder zijn medeweten heeft ze hun intieme telefoongesprekken opgenomen en wil die nu openbaar maken. Hij verdenkt haar ervan de boel bij elkaar te fantaseren.
 
Wat kan hij anders dan beverig doorgaan met zijn leven? In de badkamer kijkt hij naar een rij medicijnflesjes, spul voor het hart. Hij houdt alles binnenin, rijdt met zijn truck uit om de honden te zoeken. Toen hij nog bij zijn vader woonde, kwam Felicity nu en dan langs. Met haar witte, maagdelijke jurkje en haar zwarte tasje ging ze in de rieten stoel zitten en wachtte zwijgend op zijn vader. Ze kon goed tegen de stilte en leek geen angst te hebben voor de toekomst. Felicity was veertien, hij dertien. Hij werd zenuwachtig van haar, vluchtte via de achterdeur de woestijn in.
 
Hij ziet zichzelf graag als onschuldig, maar beseft dat het grote leeftijdsverschil met het Chantage Meisje hem in een ander licht zou kunnen plaatsen. Begeerte lijkt voor de hand te liggen. Tussen hen beiden ontwikkelt zich een subtiel machtsspel, waarbij ze om beurten aan de touwtjes trekken. Uiteindelijk stuurt hij haar huilend weg en trekt zich terug achter zijn grijsblauwe Olympia schrijfmachine. Hij is alleen, komt niet aan schrijven toe. Wat wil ze bereiken? Wat wil hij bereiken?
 
Misschien gebeurde het gewoon, was het ineens daar. 'Als een hert bij het vallen van de avond […] Een oor dat zich spitst. Nog een oor. Je bent niet alleen. Je ziet het niet eens. Het ziet jou.' Zijn vrouw wist dat het zou gebeuren. Hij ontkende het. Toen reed ze weg. Was zijn toestand catastrofaal? Hij rijdt naar de stad, geteisterd door junkies: achtergelatenen en achterlatenden op doortocht. Hij moet een manier vinden om te verdwijnen.
 
Felicity verleidde en verkrachtte hem. Daarna ontweek hij zijn vader en werd een balling in zijn eigen leven. Hij ligt op bed, verlamd tussen twee levens. In de lege kamer draait geruisloos een ventilator. Oorverdovend schalt het onuitgesprokene. Hoe ga je om met het onverbiddelijke verdwijnen? Wil je herinnerd worden als acteur, als iemand die je niet bent? Zal hij, zoals zijn vader, steeds kleiner worden of in stukken uit elkaar vallen? Is zijn toekomst bevroren, nu het Meisje weg is? Zelfs zij wist niet meer wanneer hij acteerde. Misschien was het verveling.
 
Felicity vond een manier van verdwijnen.
 
Besluiteloos zoekt de verteller de waarheid van zijn leven in zijn dromen: de details, de symboliek. Zitten de demonen binnen of buiten? Fragmentarisch, cinematografisch bijna, schept Shepard in Die Vanbinnen een fabelachtig bewustzijn, getekend door schuld en schaamte. Identiteiten laat hij meesterlijk ineenvloeien en met kurkdroge humor en vrolijke waanzin brengt hij licht, lucht en magie in het schrijnende relaas van een langzaam verdwijnende man.
 
Sam Shepard: The One Inside/Die Vanbinnen, Nobelman, Groningen 2020, 206 p. Vertaling van The One Inside door Gerrit Brand. ISBN 9789491737572 

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 7, JULI 2020

Brieven in de nacht

Hoda Barakat

De onvolmaakten

Ewoud Kieft

De poort

Natsume Sōseki

Het verschroeide land

Emiliano Monge

Ieder zijn eigen meer

Nenad Joldeski

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 7, JULI 2020

Dick Bruna

Bruce Ingman, Ramona Reihill

Het boek van Jongen

Catherine Gilbert Murdock, Ian Schoenherr (ill.)

Ik heet Reinier en ons huis is afgebrand

Joke van Leeuwen

Offerkind

Rob Ruggenberg

Vogel Vliegop

Julia Donaldson, Catherine Rayner (ill.)

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri