Vanaf negen jaar

Jan-Paul Schutten, Floor Rieder (ill.): Het raadsel van alles wat leeft en de stinksokken van Jos Grootjes uit Driel

door Jen de Groeve

Denken en genieten
 
9+ - Het raadsel van alles wat leeft ­— en de stink­sokken van Jos Grootjes uit Driel is in elk opzicht een schot in de roos en het haalde  in geen tijd een recordverkoop. Een kinderboek over wetenschap wordt niet snel een bestseller, maar het werk presenteert dan ook bijzonder goed met linnen rug en goud op snee. Het straalt door zijn vormgeving de klassieke degelijkheid van een studieboek uit, zonder dat het daardoor aan aantrekkingskracht inboet. Daar heeft, naast de humoristische, associatief vertellende Jan Paul Schutten, ook de knappe, jonge illustratrice Floor Rieder voor gezorgd. En bovenop het verkoopsucces werd Het raadsel van alles wat leeft ook nog bekroond met de Nienke van Hichtum-prijs, een tweejaarlijkse literatuurprijs van de Jan Campert-stichting voor kinderboeken in de leeftijdscategorie vanaf dertien jaar.  
 
Is het niet wat vreemd om een boek over wetenschap dat een overvloed aan wetenschappelijke bevindingen en technische kwesties bevat, als literatuur te beoordelen? Interpreteert men het begrip ‘literair’ dan niet al te breed? In dit geval alleszins niet. Jan Paul Schutten vertelt in Het raadsel van alles wat leeft een boeiend, stilistisch knap uitgewerkt ik-verhaal. Hij doet verslag van een persoonlijk denkproces over het ontstaan en de evolutie van het leven, en wat de wetenschap daar door de eeuwen heen over te zeggen heeft. Schutten is namelijk geen evolutiebioloog, hij is een schrijver. De kennis uit dit boek werd aangedragen door wetenschappers ter zake, Schutten bekijkt die kennis, tracht ze te begrijpen en vraagt zich, als geïnteresseerde leek met een open blik en een helder verstand, heel veel dingen af. En met hem de lezer. Die van 13+, die in de eerste plaats wordt beoogd, en deze lezer van 50+. Schutten slaagt erin om je deelgenoot te maken van zijn eigen zoektocht naar begrip in een complexe wetenschappelijke materie. Met de gezindheid van het leergierige kind, dat meer vragen kan stellen dan iemand ooit kan beantwoorden, werpt hij een licht op de evolutieleer en geeft een eerste inzicht in de denkprocessen die aan basis daarvan liggen.  
 
‘The survival of the fittest.’ We kennen de term allemaal en weten zo ongeveer ook wat ermee bedoeld wordt, al zorgt het woord ‘fittest’ ook voor misverstanden. Het betekent niet dat, zoals al eens wordt aangenomen, de sterksten overleven, maar wel degenen die zich het best aan hun omgeving aanpassen. Maar ook dat is natuurlijk veel te eenvoudig gesteld. Schutten begint zijn uitleg als volgt:  <br /> 
‘Nou weet ik niet of je Jos Grootjes uit Driel wel eens gezien hebt. Maar als je hem kent, dan weet je dat hij niet het beste is dat de evolutie in miljarden jaren heeft kunnen voortbrengen. Jos Grootjes heeft een behoorlijk dikke buik, hij ziet niets zonder zijn bril en hij zou nog geen week kunnen overleven in de jungle. Hoe zit dat dan?’
 
Via Jos Grootjes uit Driel (en zijn stinksokken), die als een bestendig motief door het hele boek heen opduikt, en prikkelende vragen als: ‘Wil een boom wel zo hoog zijn?’, ‘Zijn vrouwen gek?’, ‘Hoe word je een superkonijn?’, komt Schutten tot het beantwoorden van de vraag waarom niets of niemand perfect is, ondanks de miljoenen jaren van evolutie. Daaruit blijkt dat de weinig fortuinlijke Jos Grootjes niet zozeer het resultaat is van een evolutionair foutje, maar dat alles draait om evenwicht. En dat het resultaat van evolutie een mix is:  
 
‘van seksuele selectie en van aanpassing aan de veranderingen in de leefomgeving ­— zoals opwarmingen van de aarde, afgewisseld met ijstijden, en droge en natte periodes. Maar ook van vulkaanuitbarstingen en meteorietinslagen waardoor enorm veel dieren uitstierven, zoals roofdieren en concurrenten. Van veranderingen op aarde, zoals het ontstaan van bergen en nieuwe eilanden. En van nog veel, veel meer toevalligheden.’
  <br /> Je leest ook waarom dat superkonijn eigenlijk een haas is en waarom konijnen en hazen, die zo op elkaar lijken, hun kwaliteiten niet bundelen, en ‘kozen’ en ‘hazijnen‘ voortbrengen.
 
Schutten vertelt een boeiend verhaal waarin je voortgestuwd wordt door onbevangen, zelfs uitgelaten vragen. Het bijzonder knappe aan dit boek is dat de creatieve schrijver, die er duidelijk veel waarde aan hecht dat zijn verhaal er bij de lezers goed ingaat en die geen kans onbenut laat om geestig voor de dag te komen met spektakelvoorbeelden en bizarrerieën, toch consequent een man van de feiten blijft. Hij gaat de lastige kwesties niet uit de weg, zoals de aartsmoeilijke materie over het DNA bijvoorbeeld, ‘het oudste kip-en-eivraagstuk op aarde’, waar hij niet anders kan dan technisch te worden over DNA- en RNA-moleculen, aminozuren, ribosomen, mitochondriën en dubbele helixen. Geen eenvoudige stukken, ondanks de stapsgewijze en heldere redeneringen. Of ik ze ten volle begrepen heb? Dat weet ik echt niet zeker, maar dat is uiteindelijk niet zo erg, want Schutten komt vertwijfelde lezers tegemoet met een vergelijking die duidelijk maakt hoe sommige zaken het menselijk begrip te boven kunnen gaan:  
 
‘[…] hoe is dat RNA dan ontstaan? Ook RNA is namelijk een lang molecuul, dat erg ingewikkeld in elkaar zit. Het is een beetje alsof je miljarden pakken lettervermicelli in de oceaan kiepert en net zolang wacht tot er spontaan allerlei songteksten van Justin Bieber op het strand aanspoelen. De kans dat zoiets gebeurt is niet onmogelijk, maar wel zo klein dat je het bijna onmogelijk kunt noemen.’
 
Dat dus over het RNA, dat een stuk minder ingewikkeld is dan het DNA.  
 
De manier waarop Schutten zijn snedige verhaal doet, brengt een stimulerende spanning mee. Het is grotendeels associatief opgebouwd, alsof hij al schrijvend verder denkt op de materie, en waarbij het beantwoorden van een vraag telkens een nieuwe vraag oproept. Die hij overigens vaak niet als dusdanig beantwoordt (‘Waarom lijken alle baby’s op elkaar?’, ‘Waar komt dat gekke streepje onder je neus vandaan?’), maar waarop je aan de hand van het grotere denkpatroon zelf het antwoord kunt vinden. Hij maakt je als lezer op die manier deelgenoot van zijn denkproces. Hij dist zijn vragen in een hoog tempo op en ze zijn talrijker en diverser dan je ze zelf ooit kunt bedenken. Op een vrolijke, rebelse toon (‘Lijdt de aarde ooit aan overgewicht?’, ‘Hoe overleef je zonder kont?’, ‘Kunnen bidsprinkhanen viool spelen?’) trekt hij de aandacht. Hij heeft een soms wat meanderende vertelwijze, met kleine uitstapjes of omleidingen wanneer een welbepaald detail toch uitleg verdient. Want een wetenschappelijke bevinding biedt niet altijd een direct begrijpelijk antwoord. Zijn deelvragen leiden hem verder, dieper in het onderzoek waardoor weer andere vragen zich aandienen, die op hun beurt een antwoord krijgen — of ook niet .
 
Achter deze humoristische en stilistisch doordachte tekst van een creatief schrijver, schuilt ook een goed didacticus. Schutten doet geen poging om de enorme complexiteit van het leven minder complex te laten lijken, maar hij past erg goed op dat zijn verhaal organisch samenhangt. Veel informatie in mooi afgelijnde wetenswaardigheden brengen, is misschien wel overzichtelijk, maar inzicht en echt begrip kunnen pas ontstaan wanneer je de verbanden ziet. En belangrijker dan een verslag van de verworven kennis, is de steeds terugkerende vraag hoe het eigenlijk komt dat wij dit allemaal weten.  
 
Het raadsel van alles wat leeft is met de meesterhand geschreven, maar het zou niet zo’n groot succes kennen zonder de illustraties. Floor Rieder is een jonge, nog vrijwel onbekende illustrator, wier tekeningen een beetje aan de graffiti-art van de Amerikaanse kunstenaar Keith Haring doen denken. Ze houdt van gevulde prenten met een wemeling van vele eenvoudige, zwaar afgelijnde figuurtjes. Rieder springt erg karig met kleur om; ze houdt het meestal bij zwart, rood en groen, maar ook het goud van de boeksnede komt regelmatig terug. Veel van haar illustraties zijn geïnspireerd op oude kaarten en afbeeldingen uit voorwetenschappelijke periodes. Dat brengt een zeker sérieux mee, dat ze echter vrolijk countert met fantasieën en grappige toevoegingen. Zo staat op het einde van de evolutielijn, als specimen van de homo sapiens, uiteraard Jos Grootjes uit Driel in zijn rode sokken. En in de reeks ‘vernuftige werktuigen’ van de primitieve mens labelt ze vier redelijk eenvormige steenscherven als hamer, strijkbout, tandenstoker en blikopener. Maar daarnaast visualiseren haar tekeningen en schema’s ook zonder te schertsen wat er in de tekst staat: de gelijkenis in de ontwikkeling van embryo’s van mens en dier, de DNA-structuur, cellen, bacteriën… Deze fijne mix van informatie, grappen en fantasie spoort geweldig goed met Schuttens aanpak, zodanig zelfs dat de tekenaar al eens een deel van de uitleg integraal van de schrijver overneemt, bijvoorbeeld hoe je zelf een experimentje kunt doen met zoutkristallen in een jampotje, om de vorming van het RNA te begrijpen. <br /> 
Het raadsel van alles wat leeft ­— en de stink­sokken van Jos Grootjes uit Driel is een in verschillende opzichten ongemeen sterk boek. Kennis, véél kennis met literaire en grafische kwaliteit combineren en ook nog aantrekkelijk zijn voor jonge lezers, het kan. En het slaat aan. Dat moeten we onthouden, mocht het cultuurpessimisme toeslaan als we de balans opmaken van het jeugdliteraire aanbod van de laatste jaren.
 
Haarmem : Gottmer 2013, 160 p., ill. ISBN 9789025753467
 
Oorspronkelijk verschenen in De Leeswelp 2013
 

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 9, OKTOBER 2020

De Ghanese diaspora in het werk van Yaa Gyasi

Ontworteling en identiteit

De opgang

Stefan Hertmans

Het hele leven

Bart Moeyaert, Peter Van den Ende (ill.)

Het huis met de kersenbloesem

Sun-mi Hwang

Het leven speelt met mij

David Grossman

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 9, OKTOBER 2020

De lijst van dingen die niet zullen veranderen

Rebecca Stead

Dier vrienden. Een boek vol beestige duo's

Coco & June

Het geheim van de tuin

Jan Paul Schutten, Joris Bijdendijk, Floor Rieder (ill.)

Over het werk van Joukje Akveld

Speels, scherpzinnig en met heldere inzichten

Stilte heeft een eigen stem

Ruta Sepetys

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri