Beschouwingen

Guus Kuijer: Astrid Lindgren Memorial Award 2012

door An-Sofie Bessemans

‘Well, I am very surprised and honoured, but the fact is — I have to go to the dentist’.    

Zo reageerde de zeventigjarige Guus Kuijer toen Larry Lempert, juryvoorzitter van de Astrid Lindgren Memorial Award, de auteur opbelde om hem te feliciteren als winnaar van de tiende editie van de prestigieuze literatuurprijs. De reactie van de laureaat typeert ook zijn schrijfstijl ten voeten uit: nuchter, spontaan en met humor. De motivering van de ALMA-jury om Kuijer te bekronen, luidt als volgt: ‘Guus Kuijer geeft met onbevooroordeelde blik en intellectuele scherpte de problematiek van de moderne samenleving en de grote levensvragen vorm. In zijn boeken is het respect voor het kind net zo vanzelfsprekend als het afstand nemen van intolerantie en onderdrukking. Kuijer verenigt diepe ernst en messcherp realisme met warmte, subtiele humor en visionaire fantasieën. Zijn eenvoudige, heldere en exacte stijl omvat filosofische diepzinnigheid evenals vederlichte poëzie.’ (Het volledige juryverslag leest u op www.alma.se.)
 
Kuijer is de eerste Nederlandstalige auteur die de onderscheiding op zijn conto mag schrijven. In een interview werd Lempert gevraagd waarom van alle 184 kandidaten uit 66 landen net Kuijer uit de bus viel. Volgens de voorzitter was het voor de jury niet zozeer duidelijk waarom de andere kandidaten niet in de prijzen waren gevallen, als wel waarom Kuijer de hoofdvogel afschoot. De ALMA is een oeuvreprijs, maar als we kijken naar de winnende kandidaten van de laatste jaren — Kitty Crowther, Shaun Tan — lijkt Kuijer toch geen voor de hand liggende keuze. Waar er bij Crowther en Tan uitdrukkelijk een keuze voor vrij jonge dubbeltalenten was, voor een samenspel van woord en beeld, is het toekennen van de prijs aan Kuijer toch meer een ‘klassieke’ keuze van de jury. Kuijer is een oude rot in het vak, een echte schrijver, een onderwijzer in oorsprong, die al snel de schoolboeken sloot en zelf ging schrijven. Zijn hoofdpersonages zijn boekenkinderen pur sang, die gedichten maken, lezen, brieven schrijven. Omgekeerd zijn zijn vele boeken ook echte kinderboeken: voor en met kinderen in de (pre)puberteit, vol fantasie en kattenkwaad, met veel verwondering in hun kinderlijke blik.
 
Lempert verklaarde dat hoewel Kuijer in tien talen is vertaald en ruime waardering kent — twee keer won de auteur de Deutscher Jugendliteraturpreis —, zijn boeken het verdienen om voor nog meer lezers toegankelijk te zijn. In het interview liet Lempert zich een paar keer min of meer dezelfde woorden ontvallen: ‘human values’, ‘humanism’, ‘humanity’, waarden waarmee de jury rekening houdt bij het oordeel. ‘He [Kuijer] represents exactly what ALMA stands for’. De keuze van de jury van 2012 is niet uitsluitend een keuze voor een hoge literaire kwaliteit. Die heeft Kuijer natuurlijk ook te bieden — wie wordt niet ‘wiebel’ (i.e. ‘geraakt’ in Pollekes woorden) door zijn taal, de korte hoofdstukjes die desondanks zo compleet lijken, zijn filosofische en gevoelige benaderingswijze.
 
Het is ook een keuze voor de waarden die zijn oeuvre belichaamt, en waarin de jury de geest van Astrid Lindgren herkent. En net zoals Lindgren in kranten en toespraken een opiniemaker was, neemt ook Kuijer stelling. In de jaren tachtig publiceerde hij een essaybundel, Het geminachte kind, waarin hij nagaat hoe kinderen door de maatschappij waargenomen worden, en in 2011 verscheen van hem Draaikonten & haatblaffers, een non-fictiewerk over verdraagzaamheid. Vaak duiken in Kuijers werk voor kinderen, dat als het ware vier decennia opgroeien in Nederland omvat, maatschappelijke thema’s op: eenoudergezinnen, vergrijzing, verslaving, verwaarlozing, mishandeling, multiculturaliteit, marginaliteit... Toch zijn het verre van kommer-en-kwelboeken. Kuijers boeken nemen het kind ernstig, maar slagen erin de lezer niet te overladen: ze zijn toegankelijk maar voldoende uitdagend, ernstig maar licht van toon. Ze zijn in staat hele naties en generaties lezers achter zich te scharen omdat ze uitgaan van het door ons zo gekoesterde idee van vrijheid. In veel van zijn boeken en reeksen (Florian Knol, Polleke, Het grote boek van Madelief, Het boek van alle dingen etc.) ondergaan de jonge hoofdpersonages als vanzelf een moraliteitsonderzoek. Ze stellen elkaar en hun omgeving in vraag en dat leidt spontaan tot ideeën over rechtvaardigheid, verdraagzaamheid en vrijheid. Vaak heeft dit tot gevolg dat hoofdpersonages (leren) opkomen voor zichzelf, voor andere kinderen, voor ouderen en zwakkeren. Niet zelden worden volwassenen in hun hemd gezet, of liever gezegd: wordt het vaak duidelijk dat ze ondanks hun machtige positie allesbehalve feilloos zijn. Kuijer blijft trouw aan het kinderperspectief, maar dankzij scherpzinnige, subtiele dialogen drijven ideeën boven — ideeën die het personage en de kindlezer kunnen activeren. In dat opzicht liggen de boeken van Kuijer helemaal in de lijn van de ALMA, die (vertalingen van) literatuur van de hoogste kwaliteit toegankelijk wil maken om het zelfvertrouwen van jonge lezers en het bewustzijn over hun rechten te doen groeien.  
 
Dankzij het hoge prijzengeld van maar liefst 540.000 euro (volledig beschikbaar gemaakt door de Zweedse regering — omdat lezen zo belangrijk is!) en de daarbijbehorende media-aandacht en internationale uitstraling waarop de prijs kan bogen, lukt dat ook. Het ziet er dus naar uit dat het oeuvre van Kuijer terecht nog lang en wijdverspreid zal worden gelezen en internationaal kan doorwerken.
 
Oorspronkelijk verschenen in De Leeswelp 

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 7, JULI 2020

Brieven in de nacht

Hoda Barakat

De onvolmaakten

Ewoud Kieft

De poort

Natsume Sōseki

Het verschroeide land

Emiliano Monge

Ieder zijn eigen meer

Nenad Joldeski

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 7, JULI 2020

Dick Bruna

Bruce Ingman, Ramona Reihill

Het boek van Jongen

Catherine Gilbert Murdock, Ian Schoenherr (ill.)

Ik heet Reinier en ons huis is afgebrand

Joke van Leeuwen

Offerkind

Rob Ruggenberg

Vogel Vliegop

Julia Donaldson, Catherine Rayner (ill.)

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri