Nederlands proza

BOEKEN NR. 9, NOVEMBER 2025

J.A. Schasz M.D.: Mijn reis door het Apenland

door Erick Kila

Satire wekt de lach op omdat de mens zich een spiegel voorgehouden ziet. Het lijkt erop dat het herkennen van de ‘satirische’ spiegel tegenwoordig niet zo vanzelfsprekend is. Narcistische, egoïstische en andere domme gedragingen worden steeds minder onderkend. Omdat het slecht gesteld is met de leesvaardigheid verdwijnt immers het zelfstandig denken (lezen) en het daarmee vormen van een mening over het menselijk bedrijf. De simpelheid wint terrein. Aan het eind van de 18de eeuw boden de Lage Landen evenwel een uitstekende voedingsbodem voor kritiek in de vorm van het maatschappijkritische hekeldicht. Het begrip ‘dicht’ moet daarbij ruim opgevat worden als ‘geschrift’.
 
Geen betere aanleiding voor het politiek gemotiveerde spotschrift als een tegenstelling tussen twee wijd verspreide overtuigingen. In de toenmalige Republiek groeide, onder invloed van onder meer de Verlichting en de Amerikaanse revolutie, een weerstand tegen de regenteske bestuurscultuur waarvan stadhouder Willem V de belangrijkste exponent was. De burgerij, die meer invloed eiste, stond tegenover de stadhouder en zijn kliek van regenten: de patriotten daagden de Orangisten uit. Van 1783 tot 1787 kregen de patriotten zo veel grond onder de voeten dat er een burgeroorlog dreigde. Ingrijpen van buitenaf (een Pruisische legermacht) was noodzakelijk om de aangetaste positie van Willem V te herstellen. In 1787 kwam er aldus een eind aan de Nederlandse revolutie.
 
De satire Reize door het Aapenland van een zekere J.A. Schasz M.D. verscheen in 1788 voor het eerst in boekvorm. De schrijver gaf zich geenszins bloot met deze publicatie. De naam Schasz werd al jarenlang door verschillende auteurs gebruikt om veilig hun uitgesproken mening te kunnen verkondigen. De Schasz die de Reize het licht deed zien, was in werkelijkheid de patriot Gerrit Paape (1752-1803). Dat Mijn reis door het Apenland, een vakkundige en vloeiende hertaling van de Reize, met een overhaaste vlucht begint, is veelzeggend. Paape was in september 1787 gevlucht voor de door Pruisen mogelijk gemaakte contrarevolutie.
 
Neerlandicus en achttiende-eeuwkenner Peter Altena is verantwoordelijk voor de hertaling en het uitgebreide nawoord. Met zijn hertaling maakt hij duidelijk dat Paapes spotschrift tijdloos is. Zonder moeite herkent de moderne lezer allerlei menselijke tekorten, ijdelheden en politieke trucjes en spelletjes. Niet dat mensen in dit verhaal de meest in het oog springende handelende personages zijn. Het gaat vooral om wat er in een merkwaardig soevereine apensamenleving speelt, een apenland waar de menselijke verteller uiteindelijk een vorm van asiel vindt.
 
Bijna 240 jaar geleden herkenden politieke vluchtelingen zich goed in dit vermakelijke verhaal. Dat de aap er als menselijk in werd voorgesteld riep destijds natuurlijk ook de gedachte van de mens als aap op. En er waren meer associatieve mogelijkheden: de beschreven vergadercultuur van de apen en hun fascinatie voor uiterlijkheden in plaats van voor innerlijkheden. Ook wordt in het begin van het verhaal, als de vluchtende verteller net de grens van zijn land is gepasseerd (maar nog niet in het Apenland is), de houding tegenover asielzoekers wreed-komisch geschetst.
 
Dit heerlijke verhaal, waarin het bezit van een staart uitvoerig bediscussieerd wordt, zou zich zomaar in onze tijd kunnen afspelen. Alleen de wijze van omgang met vrouwen valt dan uit de toon. Altena heeft de ‘ruwe’ en niet zo respectvolle omgang met vrouwen in zijn hertaling niet afgezwakt of toegedekt. Dit contrast laat zien dat de beschaving in onze streken er in een paar eeuwen toch iets op vooruit is gegaan.
 
J.A. Schasz M.D.: Mijn reis door het Apenland, Boom, Amsterdam 2025, 111 p. ISBN 9789024470471

deze pagina printen of opslaan