Vertaald proza

BOEKEN NR. 2, FEBRUARI 2021

Moraal, schuld en boete: Marilynne Robinsons spiritueel-psychologische oeuvre

door Kris van Zeghbroeck

Marilynne Robinsons (1943) iconische Gilead-trilogie werd met de recent verschenen roman Jack (2020, Jack) uitgebreid tot een tetralogie. Nochtans was het van in het begin met de opeenvolgende, maar onafhankelijk te lezen romans Gilead (2004, Gilead), Home (2008, Thuis), Lila (2014, Lila) en Jack niet de intentie om een magnum opus te schrijven. Het onderbewustzijn van Robinson lijkt echter na haar debuutroman Housekeeping (1980, Een huishouden) volledig toegespitst op de verhalen en personages van Gilead, een fictief, afgelegen stadje in de staat Iowa.

‘The origin of each of the books is the same: I have the sensation of a distinctive voice in my mind, which I know will support a novel-length narrative. That these voices all belong to Gileadites is probably due to the fact that all of them have more life than their first appearance—a story told in someone else’s voice—can accommodate. I always think I am embarking on an enormous novel, then find it has ended at about three hundred pages. Finally, it seems I have written one enormous novel.’ (newyorker.com)

De blijvende band met de staat Iowa als locatie van de Gilead-reeks is gegroeid door Robinsons werk als docent aan de onvolprezen Iowa Writer’s Workshop (University of Iowa) van 1991 tot 2016. Dit gerenommeerde Creative Writing-programma telt intussen 17 Pulitzer Prize laureaten onder haar alumni. Ook na 2016 is Robinson in Iowa City blijven wonen en haar roots uit Idoha (geboren en getogen), nog sterk zichtbaar in haar debuutroman Housekeeping, raken gaandeweg ondergesneeuwd.

Na studies aan Pembroke College (Bachelor of Arts) trouwde Marilynne Summers in 1967 met schrijver en professor Fred Miller Robinson. Naast haar huishouden en de opvoeding van twee zonen, vond ze tijd om in 1977 een Doctor of Philosophy Engels te halen aan de University of Washington. Intussen is zij uitgegroeid tot een monument in de Amerikaanse literatuur.



Haar literaire ambities kregen ook vorm in de late jaren zeventig, bij wijze van spreken ’s avonds aan de keukentafel als het huishouden aan kant was en de kinderen naar bed. Robinson beschouwt haar kinderen als een belangrijk onderdeel van haar schrijverschap, in de zin dat je als moeder andere gevoelens ontwikkelt in je kijk op het leven en op jezelf.

Religie is een belangrijke thema binnen Robinsons oeuvre en denken. Ze groeide op in een autoritaire Presbyteriaanse gemeenschap in Idaho, maar evolueerde als volwassene naar het meer democratische ingestelde Congregationalisme. De wortels van het Calvijns protestantisme zijn voor haar belangrijk, wars van elke vorm van (politieke) macht en met de nadruk op een evenwichtig sociaal weefsel en naastenliefde.

Hoewel ze zich daarmee inschrijft in de van religie doordrongen Amerikaanse koloniale geschiedenis, kiest ze voor een persoonsgebonden levensfilosofie binnen een harmonieuze gemeenschap met zin voor sociale verantwoordelijkheden en gerechtigheid: ‘Religion is a framing mechanism. It is a language of orientation that presents itself as a series of questions. It talks about the arc of life and the quality of experience in ways that I’ve found fruitful to think about.’ (Paris Review)

Ze heeft de gewoonte om snel te schrijven en elke roman binnen de achttien maanden af te ronden, zodat er ruimte is voor andere bezigheden in het leven. Naast haar werk als docent was ze een tijd lang diaken voor de Congregational United Church of Christ (Iowa City), waar ze nog regelmatig de misviering bijwoont. Het mag dan ook niet verwonderen dat Robinson in haar non-fictie boeken ook sterk gefocust is op geloofsvragen.



Gezien de link met haar fictionele werk, werden haar twee recentste als godsdienstfilosofie en geloofsleer ontsloten essaybundels The Givenness of Things (2015, De gegevenheid der dingen. Over wat het betekent om mens te zijn in onze tijd) en What Are We Doing Here? (2018, Wat doen wij hier? Over geweten, geloof, geluk en wat het betekent om te leven) ook in het Nederlands vertaald.

Het zijn wat stroef lopende, reflectieve humanistisch-religieuze essays over uiteenlopende onderwerpen, waarin de verwerving van kennis centraal staat als instrument voor de versterking van democratie en moraliteit. In die zin staat Robinson ver van de idealen van de rechts-religieuze beweging in de Verenigde Staten. Een interview door President Barack Obama, een fan van haar werk, met haar in The Givenness of Things, zet dit extra in de verf.

Robinsons literaire parcours startte met Huishouden (1980), bekroond met de Ernest Hemingway Award 1982, dat zich afspeelt in Idaho. We volgen Lucille en Ruth die na de vermeende zelfmoord van hun moeder opgevoed worden door hun grootmoeder en verschillende tantes. Onder invloed van tante Sylvie, die rondgezworven heeft als seizoenarbeidster, ontwikkelt zich een als wanordelijk en excentriek bestempeld huishouden, waaraan de plaatselijke goegemeente aanstoot neemt.

De auteur focust op de beklemmende psychologische ontwikkelingen die het harmonieuze vrouwenhuishouden met een eigen interne logica versplintert. Waar Lucille zich gaandeweg aanpast aan de kleinburgerlijke regels van de samenleving, smeden Ruth en tante Sylvie een sterke band en kiezen samen resoluut voor het zwerversbestaan. Een sterk debuut dat meteen een finaleplaats haalde voor de Pulitzer Prize 1982, het jaar dat John Updike zijn eerste Pulitzer Prize won.



Dan is het bijna 25 jaar wachten op Gilead (2004) en de definitieve doorbraak in het literaire pantheon van de Amerikaanse literatuur met de Pulitzer Prize for fiction 2005. Centraal staat één lange brief, een spiritueel testament dat de predikant John Ames kort voor zijn overlijden aan zijn zevenjarig zoontje richt. De niet bij naam genoemde jongen uit zijn (tweede) huwelijk met zijn grote liefde Lila staat symbool voor een nieuwe generatie.

Ames gaat in op de invloed van een christelijke geloofsovertuiging op het leven van een individu. Het draait niet zozeer rond het volgen van de neergeschreven regels, maar om het op de proef stellen van de persoon en zijn geloof. Daarbij staan moraliteit, gemeenschapsgevoel en zin voor vergeving centraal. Door uitvoerig het religieuze ambt van zijn vader en grootvader te beschrijven, krijgen we een heel divers gekleurd historisch beeld van Amerikaanse protestantse spiritualiteit.

De roman Thuis (2008) werd bekroond met de Orange Prize 2009 en stond op de shortlist van de National Book Award 2008. John Ames’ vriend en collega-predikant Robert Boughton ligt op sterven. Hij wordt bijgestaan door zijn dochter Glory; ze is gescheiden en keerde terug om voor haar vader te zorgen. Maar Robert hunkert naar de langverwachte terugkeer van zijn geliefde zoon Jack, tevens het petekind van John Ames. Jack, het zwarte schaap van de familie, vertrok twintig jaar geleden, nadat hij een plaatselijk meisje zwanger maakte.

John Ames liet eerder al zijn licht schijnen op zijn petekind in Gilead, maar in Thuis is het zijn zus Glory die het relaas brengt en als bemiddelaar optreedt in de confrontatie tussen Jack en zijn stervende vader. Zo wordt ze meegetrokken in een ‘geestelijke strijd, waarbij de grens tussen goed en kwaad vanuit tegengestelde perspectieven wordt uitgelijnd’. Het begrip ‘schuld’ staat centraal in een dramatische en confronterende zoektocht naar wat ten gronde ligt aan de familiale ontsporing.



Met Lila haalt Marilynne Robinson na Thuis voor de tweede maal een finaleplaats voor de National Book Award for Fiction. Hoofdpersonage en verteller Lila is een verwaarloosd kind dat tijdens de depressiejaren onder de hoede van de zwerfster Doll de staat Iowa doorkruist en een rudimentaire opleiding krijgt. Uiteindelijk komt ze in een bordeel terecht, weet te ontsnappen en komt toevallig in Gilead terecht.

Daar ontmoet ze de oudere predikant John Ames, met wie ze een sterke band ontwikkelt. Ze huwen en krijgen een zoon, zodat Lila haar levenslange droom voor een vast bestaan in vervulling gaat. Toch zijn man en vrouw door verlies en lijden getekend, eenzame zielen die in hun samenzijn een vorm van verlossing vinden. In haar eenvoud, inzicht, tolerantie en vriendelijkheid wordt Lila de poëtische verbeelding van naastenliefde.

Wat lang als een trilogie bekend stond en met Jack tot een vierluik uitgroeide, is eigenlijk een verzameling van niet-chronologische, symbiotische romans, die evenwel los van elkaar gelezen kunnen worden. De locatie en zijn bewoners lijken een eigen bestaan te leiden, los van de schrijver. Telkens als een boek afgerond is wordt Robinson overmand door een gevoel van verlies, zodat ze steeds opnieuw terugkeert naar haar geliefde creaties.

Jack, als verloren zoon van predikanten (vader en peetvader), valt diep en wordt met alle zonden overladen. Een rondzwervende eenzaat doortrokken van poëzie en alcohol, waarin een goed hart doorschemert. Tijdens zijn verblijf in St Louis valt Jack voor de jonge Afro-Amerikaanse Della, een vrome lerares en dochter van een gerespecteerde bisschop. Op basis van gedeelde emoties en levensvragen, groeit er een tot mislukken gedoemde band tussen beiden.

De liefde tussen blank en zwart staat per definitie buiten de maatschappij in de jaren vijftig van de Verenigde Staten. Maar los van de segregatie ziet ook de vader van Della weinig toekomst voor zijn dochter in een blanke zwerver als Jack. Het zijn de verborgen, in duister gehulde dialogen tussen Jack en Della die dit boek kenmerken, een stijlbreuk met de meer essayistisch gekleurde voorgaande romans.

Marilynne Robinson: Jack, De Arbeiderspers, Amsterdam, 2020, 300 p. ISBN 9789029542647. Vertaling van Jack door Ton Heuvelmans. Distributie L&M Books

Marilynne Robinson: Wat doen wij hier?, De Arbeiderspers, Amsterdam, 2018, 320 p. ISBN 9789029524407. Vertaling van What Are We Doing Here? door Ton Heuvelmans. Distributie L&M Books

Marilynne Robinson: De gegevenheid der dingen, De Arbeiderspers, Amsterdam, 2016, 343 p. ISBN 9789029510080. Vertaling van The Givenness of Things. Distributie L&M Books

Marilynne Robinson: Lila, De Arbeiderspers, Amsterdam, 2015, 268 p. ISBN 9789029538749. Vertaling van Lila door Janine Van der Kooij. Distributie L&M Books

Marilynne Robinson: Thuis, De Arbeiderspers, Amsterdam, 2015, 343 p. ISBN 9789029539586. Vertaling van Home door Ronald Vlek. Distributie L&M Books

Marilynne Robinson: Gilead, De Arbeiderspers, Amsterdam, 2016, 319 p. ISBN 9789029510158. Vertaling van Gilead door Henk Schreuder. Distributie L&M Books





deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 9, NOVEMBER 2021

Baksteen

Femke Vindevogel

Brandingen

Paul Verrept

de Lach van de Sfinx

Frans Kuipers

Onder buren

Juli Zeh

Ons deel van de nacht

Mariana Enriquez

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 9, NOVEMBER 2021

Een leven vol kleur. Alles is kunst, als je maar goed kijkt

Cara Manes, Fatinha Ramos (ill.)

Ik wil een hond (en het maakt niet uit welke)

Kitty Crowther

Ik wil een wiegje worden zei de wilg

Bette Westera, Henriëtte Boerendans (ill.)

Vanaf hier kun je de hele wereld zien

Enne Koens, Maartje Kuiper (ill.)

Victorine

Jet van Overeem, Annemarie van Haeringen (ill.)

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri