Letterkunde

BOEKEN NR. 4, APRIL 2022

Rémon van Gemeren: Een verschoppeling met vuurkracht. Portret van Chr. J. van Geel

door Bart Vonck

Een halve omhelzing  

De dichter Chris J. Van Geel (1917-1974) is een geheimtip in de Nederlandse poëzie. Volstrekt eigenzinnig en origineel leefde hij in de marge (waar hij schreef én tekende), afgezonderd in de duinen tot op een bepaald moment in zijn leven, en psychisch getekend door veel te weinig consideratie en aandacht in zijn jonge jaren. Iemand die scherp besefte dat hij iets wezenlijks niet had gekregen en die daarvoor compensatie zocht, niet het minst in zijn literair werk. Rémon van Gemeren (1979), die eerder de biograaf was van Louis Couperus en Jan Mankes, en ook over Jan Eijkelboom en Joost Zwagerman schreef, tekent hier voor een portret dat zowel de persoon als de dichter Van Geel neerzet, met veel aandacht voor de doorwerking van een fundamentele kwetsuur waaraan de dichter nooit kon ontkomen.
 
Dit is geen introductie in Van Geels poëzie. Van Gemeren noemt zijn kennismaking met en verdieping in Van Geels poëzie ‘een geestelijk avontuur’. De dichter maakte iets in hem los en veranderde hem. Van Gemeren beschrijft de dichter als ‘een sensitieve schrijver, hoogst intelligent en hoogst gevoelig tegelijk, en tevens weemoedig, pessimistisch, soms cynisch, maar ook levenslustig, optimistisch en enthousiast’. Maar duurzaam geluk was niet voor hem weggelegd. In het dichten probeerde hij om te gaan met de weerzin die hij in zich voelde. Van Gemeren benadert Van Geel vanuit de geschiedenis van diens leven zoals anderen over hem hebben getuigd. Er is het (niet altijd zeer betrouwbare) dagboek van Thérèse Cornips (Van Geels geliefde gedurende een hele poos), de gesprekken met de laatste vriendin, Elly De Waard, de getuigenissen van vrienden, de brieven (onder meer met Judith Herzberg), en het relaas van de feiten (waarin de dood van Van Geels enige zoon Chrisje die door de vader aan pleegouders werd uitbesteed en die aan zijn drugsverslaving is gestorven, ook een belangrijke plaats inneemt). In een brief aan Herzberg schreef Van Geel: ‘Elke omhelzing is een halve – altijd, ook hier.’
 
Uit de andere helft ontstond Van Geels kunst. De tragiek in zijn leven bracht hem tot schrijven. En in dat schrijven was zijn doel: ‘Het onherkenbaar maken van ervaring / tot een nieuwe herkenbaarheid.’ In de natuur zocht de dichter naar overeenkomsten met hemzelf. En het bij het onherkenbaar maken van een scène in taal was niet alles zomaar toegelaten. Er moest in laatste instantie toch een orde aangebracht worden in wat voor chaos dan ook. Dat is wat Van Geel deed: ‘observaties van de zogenaamd herkenbare wereld (omsmeden) tot iets wat daarboven is verheven.’ De vele natuurbeelden in Van Geels gedichten moesten naar een ‘diepere laag’ (‘vermomde zielstoestanden’) van de werkelijkheid leiden. Van Gemeren bespreekt de ontstaans- en publicatiegeschiedenis van iedere bundel, telkens wel ruim ingebed in de biografische context.
 
Op geregelde tijdstippen (als er bijvoorbeeld een bundel af was) ging Van Geel over op plastische kunst. In 1964 publiceerde het tijdschrift Barbarber vijfenzestig tekeningen van de dichter, ‘waaronder negenendertig van schoenen’. Dat was dan weer de aanleiding voor Willem Sandberg, de directeur van het Stedelijk in Amsterdam, om een expositie te organiseren (van december 1961 tot januari 1962). Van Geel bleef plastisch een surrealist, en in een brief aan Hanlo schrijft hij: ‘Ik heb oog gekregen voor het ‘verborgen’ surrealisme, het valt bijna samen met wat je ‘de zenuwen van de kunst’ kan noemen.’
 
Er bestaat niet veel lectuur over het werk van Van Geel. En nog minder over zijn leven. Onmisbaar is de uitgave bij Reflex, Utrecht (1979) Chr. J. Van Geel onder redactie van Elly de Waard. Ook de twee boekdelen met correspondentie leveren heel wat materiaal aan. Het is de verdienste van Van Gemeren leven en werk in dit portret op elkaar betrokken te hebben. Dit levert een mooie introductie op in Van Geels poëtische en plastische werk. Van Geel is een steengoede Nederlandse dichter, die misschien zelf een grotere bekendheid in de weg heeft gestaan. Deze ‘beredeneerde’ surrealist had een verwrongen relatie met zijn eigen leven én met de buitenwereld. Dat speelt door in zijn werk maar het staat het belang en de vreemde schoonheid ervan niet in de weg.
 
Rémon van Gemeren: Een verschoppeling met vuurkracht. Portret van Chr. J. van Geel, IJzer, Utrecht 2021, 205 p. ISBN 9789086842438. Distributie EPO

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 9, NOVEMBER 2022

De blauwe schuit

Shūgorō Yamamoto

Het lied van ooievaar en dromedaris

Anjet Daanje

Ogentroost

A.H.J. Dautzenberg

Voor wie de tijd verstrijkt

Miriam Van hee

Weerspiegeld in een waterglas

Annette Portegies

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 9, NOVEMBER 2022

Achter de bomen stond een leeuw

Daan Remmerts de Vries

De Pinguïnsint en andere dierenklazen

Edward van de Vendel, Saskia Halfmouw (ill.)

Het levende hoofd

Els Pelgrom, Sylvia Weve (ill.)

Ik ben hier!

Joke van Leeuwen

Wolvenweer

Simon van der Geest, Karst-Janneke Rogaar (ill.)

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri