Vertaald proza

BOEKEN NR. 5, MEI 2021

Klaus Mann: Mefisto. Roman van een carrière

door Jen de Groeve

Mefisto. Roman van een carrière van Klaus Mann (1906-1949), de oudste zoon van Thomas Mann, verscheen oorspronkelijk in 1936 en is een belangrijk document uit de Duitse Exilliteratur. Klaus Mann vluchtte naar Amsterdam toen in Duitsland de nazi’s er aan de macht kwamen. Hij schrijft zijn belangrijkste werken in ballingschap, waaronder ook De vulkaan. Roman onder emigranten en richtte er Die Sammlung op, een antinazistisch literair tijdschrift, een podium voor ballingen die in Duitsland niet meer mochten publiceren. In 1938 vluchtte hij verder naar de Verenigde Staten waar hij een nieuw tijdschrift voor ballingen, Decision, oprichtte. Hij vocht als Amerikaans soldaat mee in de Tweede Wereldoorlog.  

De protagonist van Mefisto, Hendrik Höfgen, is een succesvol theateracteur in het Duitsland van de jaren 1920 en ’30. Zijn glansrol is Mefisto uit Goethes Faust. Hij was aan zijn carrière begonnen als links georiënteerde aanhanger van Brechtiaans theater, maar als zijn acteerwerk in fascistische kringen in de smaak valt, verkwanselt hij zijn idealen voor rijkelijk beloonde roem. Zonder scrupules en ten koste van alles en iedereen brengt hij het tot intendant van het staatstheater in het Derde Rijk. Höfgen is een kunstenaar én een zielig ego, een man die kan schitteren maar die ook verachtelijk marchandeert en zich voor geld, roem en uit lijfsbehoud volledig laat corrumperen.
 
Mefisto is vaak als een sleutelroman beschouwd, hoewel Klaus Mann zich daar altijd tegen heeft verzet en aan het einde van het boek expliciet meegeeft: ‘Iedere persoon in dit boek stelt een type voor en is geen portret.’ Mefisto als een sleutelroman benaderen zou, aldus Mann, afleiden van het probleem dat hij ermee wilde uitbeelden: dat van de intellectuele meeloper die een belangrijke voorwaarde vormde voor het succes van het fascisme. Of zoals de Duitse schrijver van joodse afkomst Hermann Kesten (1900-1996), het omschreef: ‘de meeloper, één uit het miljoen van medeschuldigen die geen misdaad begaan, maar die het brood van de moordenaars eten’  
 
Hendrik Höfgen is wel herkenbaar gemodelleerd naar theateracteur Gustaf Gründgens (1899-1963), Klaus’ vroegere vriend, die korte tijd getrouwd was met zijn zus Erika. Niet alleen Höfgen is gebaseerd op een persoon uit zijn omgeving, zo leert ons het nawoord van Geert Bussink: ‘Klaus Mann ‘gebruikt’ in vrijwel al zijn literaire werk mensen die hij kent. Om ons tot Mephisto te beperken: Theophil Marder lijkt op de schrijver Carl Sternheim; Benjamin Pelz op de schrijver Gottfried Benn; Cäsar von Muck op Hanns Johst; Barbara op Erika Mann; geheimraad Bruckner op Thomas Mann; de ‘Generalin’ op Hedwig Pringsheim; de ‘professor’ op Max Reinhardt, enzovoort. Klaus Mann zelf herkennen we in Sebastian.’ De kopstukken van het nazisme hebben geen naam, ze worden consequent ‘De Dikke’ (Göring) en ‘De Manke’ (Goebbels) genoemd.  
 
Het feit dat Gründgens ook na de Tweede Wereldoorlog een belangrijke rol zal blijven spelen in het Duitse theater, maakt evenwel dat Mefisto, in 1936 uitgegeven bij Querido Verlag in Amsterdam (een imprint van Em. Querido’s Uitgeverij) pas in 1981 voor het eerst in Duitsland kan verschijnen. Het is haast niet te geloven dat het, vanwege rechtszaken die door de familie van Gründgens werden aangespannen, zo lang heeft moeten duren. Wellicht heeft de doorbraak – de Rowohlt-uitgever zal het publicatieverbod uiteindelijk aan zijn laars lappen - te maken met het enorme succes van de theaterbewerking door het Parijse Théâtre du Soleil van Ariane Mnouchkine en de weergaloze verfilming van István Szabó met Klaus-Maria Brandauer in de hoofdrol, die in 1981 een Oscar voor de beste niet-Amerikaanse film krijgt. De pocket die dan bij het Duitse Rowohlt Verlag verschijnt, is meteen een bestseller.
 
Dat Mefisto nog niets aan relevantie heeft ingeboet, bewijst Tom Lanoye met zijn theaterproductie Mefisto forever (Prometheus 2006), waarin aan de originele verhaallijn de huidige racistische politiek van extreem rechts gekoppeld wordt en het thema ook verbonden wordt met fragmenten uit de klassieke literatuur. Manns aanklacht is er een van alle tijden.
 
Mefisto dankt zijn roem wellicht ten dele aan de tumultueuze en tragische levensloop van zijn maker – over wie Rindert Kromhout voor jongeren de trilogie Een Mann, En ik was zijn held en De naam van mijn vader schreef. In het ruime nawoord van Gerrit Bussink bij Mefisto wordt de familiale en maatschappelijke context van Klaus Mann inzichtelijk uiteengezet. Deze stijlvolle heruitgave in hardcover is verschenen in de serie ‘Kritische klassieken’ van uitgeverij Schokland, waarin eerder o.m. De slag van Arturo Barea en John Bergers De vrucht van hun arbeid-trilogie verscheen, en volgt de derde ongewijzigde druk uit 1986.
 
Klaus Mann: Mefisto. Roman van een carrière, Schokland, De Bilt 2021, 302 p. ISBN 9789082454673. Vertaling van Mephisto. Roman einer Karriere. Distributie EPO

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 5, MEI 2021

De gast uit het Rifgebergte

Khalid Mourigh

De hemelproef

Olli Jalonen

Dingen die je meeneemt op reis

Aroa Moreno Durán

Kraaien in het paradijs

Ellen de Bruin

Oude afdekkerij

Wolfgang Hilbig

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 5, MEI 2021

De eik was hier

Bibi Dumon Tak, Marije Tolman (ill.)

Fruitvliegje

Geert Vervaeke

Misschien…

Chris Haughton

Noem me Nathan

Catherine Castro, Quentin Zuttion (ill.)

Witje

Paul de Moor, Kaatje Vermeire (ill.)

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri