Nederlands proza

BOEKEN NR. 5, MEI 2022

Deniz Kuypers: De atlas van overal

door Hamide Dogan

In zijn derde roman, De atlas van overal, genomineerd voor de Libris Literatuurprijs, beschrijft Deniz Kuypers de ambivalente houding van een zoon tegenover zijn vader. De hoofdpersoon, die net als de schrijver Deniz heet, woont met zijn gezin in California en blikt als jonge vader terug op zijn jeugd in Nederland als zoon van een Nederlandse moeder en een Turkse vader. Zijn vader is een rusteloze, opvliegende man, die steeds zijn vrouw en kinderen de schuld geeft van zijn eigen onvrede. Deniz voelt dezelfde rusteloosheid en ziet meer overeenkomsten tussen hem en zijn schepper. Ook hij heeft zijn vaderland verlaten en worstelt met het hebben van een gezin.  

Hij besluit de geschiedenis van zijn vader te onderzoeken en er een boek over te schrijven in de hoop dat hij hem beter zal begrijpen, maar vooral ook zichzelf beter zal begrijpen. De zoektocht naar zijn vader is een zoektocht naar zichzelf, een odyssee. Deniz probeert de gaten in zijn geheugen te dichten middels zijn verbeelding, want er is veel waar hij iets van weet, maar niet het hoe en waarom.  
 
‘Hoe ben ik er eigenlijk achter gekomen dat hij in de gevangenis heeft gezeten? Hij zal het ooit per ongeluk hebben laten vallen. Ik schrijf per ongeluk, want mijn ouders spraken nergens over. Zo heeft mijn moeder nooit gezegd hoe het voelt om een tweede vrouw te zijn. Suzan en ik moesten eigenhandig een beeld construeren van onze ouders en waar wij vandaan kwamen, en de broodkruimels die wij listig bij elkaar wisten te sprokkelen waren vaak onjuist en onsamenhangend. Eerlijk gezegd denk ik dat wij onze ouders nauwelijks kenden en dat we daardoor onszelf nauwelijks kenden.’
 
Wat Deniz weet over zijn vader is dat hij een gezin in Turkije heeft, dat hij onderwijzer was en wilde schrijven, dat hij een zoon heeft verloren. Met brokjes informatie verzint hij het jonge leven van zijn vader in Turkije. In geur en kleur beschrijft hij het hazelnotendorp, het lemen huis waar de ouders van zijn vader en de grootmoeder Tanyeli woonden. Hij kruipt in de huid van zijn vader en beschrijft de armoede en zijn ervaringen als jonge dorpsonderwijzer, zijn leeshonger en de verliefdheid op een ontwikkeld meisje dat hem aanmoedigt om te dichten, het opgedrongen huwelijk met een ander en zijn leven als gastarbeider in Nederland.
 
En toch wil het niet echt lukken om sympathie te krijgen voor deze tirannieke man. Deniz verzint zijn vader bij elkaar en die poging tot het willen begrijpen van een egocentrische man is haast pijnlijk. We voelen het wanhopig verlangen van de hoofdpersoon naar een vader en doordat we zo met hem meeleven kunnen we de vader niet al te makkelijk laten wegkomen met zijn gedrag. Zijn dramatische verleden mag geen excuus zijn. We geloven het niet. Soms moet je iets vasthouden om los te kunnen laten en misschien is dat wat de schrijver hier doet. Door te duiken in het leven van zijn vader, door hem te verzinnen, kan hij zichzelf bevrijden van de vader die geen vader kon zijn.
 
‘Dit is het moment dat ik - de verteller – dichterbij moet komen, me met hem moet verenigen. Want dat is de ultieme beloning voor alle verbeeldingskracht die een schrijver te berde brengt: één worden met zijn personage. Ik voel de woede, de teleurstelling, de vertwijfeling, de berusting. Tegelijkertijd ben ik me ervan bewust hoeveel ik heb moeten verzinnen en interpoleren om mijn vader te begrijpen. Nee, ik ken hem helemáál niet, want alles wat ik voel komt uit mezelf. Elk woord heb ik verzonnen. Dit boek kan evengoed een portret zijn van mezelf, de vader die ik ben voor mijn kinderen, onbegrijpelijk en angstaanjagend. En met die realisatie begint mijn vader te vervagen.’
 
Wanneer Deniz zijn vader opzoekt en antwoorden op zijn vragen probeert te krijgen, komt hij erachter dat de dingen net even anders in elkaar zitten dan hij altijd dacht. Hij moet steeds zijn verhaal bijstellen, omdat het geheugen met je aan de haal gaat. Een paar keer komt hij terug op een eerder beschreven scène en benadrukt de fictionaliteit van zijn verhaal. Atlas van overal is dan ook vooral een verhaal over fictie. Uiteindelijk is ons leven een verhaal dat we onszelf vertellen.
 
Deniz Kuypers: De atlas van overal, Atlas/Contact 2021, 369 p. ISBN 9789025470128. Distributie VBK België

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 5, MEI 2022

April in Spanje

John Banville

De aftocht

Anna Eble, Marleen Nagtegaal, Matthijs de Ridder en Willem Bongers-Dek (sam.)

De draaischijf

Tom Lanoye

De val van de Taira

Anoniem

Er is nog tijd

Rodrigo García

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 5, MEI 2022

De wereldgeschiedenis in 100 dieren

Simon Barnes en Frann Preston-Gannon (ill.)

Ik blijf ook altijd bij jou

Smriti Halls, Steve Small (ill.)

King en de drakenvlinders

Kacen Callender

Mevrouw Das en Meneer Ping

Rindert Kromhout en Natascha Stenvert (ill.)

Sneeuwwit

Daan Remmerts de Vries, Mark Janssen (ill.)

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri