Lezen
vanuit je ooghoek
Het geheime bondgenootschap is het
tweede deel van de trilogie ‘Het boek van stof’, die zelf weer een vervolg
vormt op Pullmans beroemde, inmiddels bijna twintig jaar oude trilogie ‘Het noorderlicht’.
Daarin maakte de wereld kennis met Pullmans wonderlijke, anachronistische
universum, waarin Lyra Belacqua en haar daemon Pantalaimon de strijd aanbonden
met allerlei kwade krachten en daarin bijgestaan werden door pantserberen,
zigeuzen en andere tot de verbeelding sprekende bondgenoten.
Het eerste deel van ‘Het boek
van stof’, het vorig jaar verschenen La
Belle Sauvage, vormde een prequel waarin verteld werd hoe Lyra als baby door
de elfjarige Malcolm Polstead uit de handen van zowel een krankzinnige
moordenaar (Gerard Bonneville) en het Magisterium (de Kerk) gehouden werd. Het geheime bondgenootschap pikt de
draad van dat verhaal twintig jaar later weer op – een tiental jaar na de
gebeurtenissen uit de Noorderlicht-trilogie, waarnaar geregeld verwezen wordt.
Lyra is inmiddels eenentwintig en student aan de
universiteit van Oxford. Het wordt al gauw duidelijk dat ze niet meer het
meisje is dat we kenden: van haar jeugdige bravoure en enthousiasme blijft
weinig over, en ze maakt een matte, wat uitgebluste indruk. Tot overmaat van
ramp botert het niet meer tussen haar en Pantalaimon. Net als veel van haar
medestudenten dweept Lyra met twee boeken die bij Pan absoluut niet in de smaak
vallen. De schrijver van het ene boek, Gottfried Brande, beweert dat er buiten
de objectieve realiteit niets bestaat; de schrijver van het tweede, Simon Talbot,
gaat nog een stap verder en beweert dat zelfs die zogenaamd objectieve realiteit
niet meer dan een constructie is. Pan vindt het allemaal vreselijke onzin.
Op een avond
gaat Pan er in zijn eentje op uit (sinds Het
listige mes, het tweede deel van de Noorderlicht-trilogie, kunnen Lyra en
hij langere tijd van elkaar ‘scheiden’) en is hij getuige van een moord. Het
slachtoffer weet hem in zijn laatste ogenblikken nog net een portefeuille toe
te stoppen, met daarin de sleutel van een kluisje. In dat kluisje zit een
rugzak, waarin Lyra en Pan allerlei documenten aantreffen die de katalysator
zullen vormen voor dit verhaal. Alles draait om een mysterieuze rozenolie die
alleen in een bepaalde streek in Centraal-Azië gewonnen kan worden en die
‘Stof’ (de tastbare component van de menselijke ziel) zichtbaar maakt. Dat is
uiteraard niet naar de zin van het Magisterium, dat in dit boek een nieuwe,
bijzonder schurkachtige leider krijgt: Marcel Delamare, overigens een oom van
Lyra.
Pan
vindt het samenleven met Lyra dermate ondraaglijk geworden dat hij er uiteindelijk
gewoon vandoor gaat. Het enige doel dat hij voor ogen heeft, is de man opzoeken
die in zijn ogen verantwoordelijk is voor Lyra’s verloren verbeeldingskracht:
Gottfried Brande. Als Lyra ontdekt dat Pan weg is, neemt ze het (niet volkomen
logische) besluit om naar de Venen af te reizen. Het Magisterium zit haar
inmiddels op de hielen, maar ze krijgt bescherming van de geheim agenten van
Oakley Street, waaronder Malcolm uit La
belle sauvage.
Van daaruit ontspint zich een meanderend reisverhaal, waarbij zowel Lyra,
Pan als Malcolm elk afzonderlijk naar het oosten reizen, via Wittenberg, Praag,
Constantinopel, Smyrna en Aleppo. Ook de machinaties van Delamare en zijn assistent
Olivier Bonneville (zoon van) komen uitgebreid in beeld. Het boek eindigt (vrij
abrupt) onder de sterrenhemel van een verlaten stad in de Centraal-Aziatische
woestijn, op een punt waar minstens drie verhaallijnen samenkomen.
Pullman is en blijft
een meester in het scheppen van werelden, en ook in Het geheime bondgenootschap is het universum waarin je als lezer
wordt ondergedompeld adembenemend en intrigerend. Naast het politieke gekonkel van
het Magisterium smokkelt Pullman nog allerlei actuele elementen in Lyra’s
wereld binnen: de vluchtelingencrisis, religieus fundamentalisme, terrorisme,
volksmenners die de waarheid als een construct zien dat ze met behulp van wat fake news naar hun hand kunnen zetten.
Een treffend detail is dat een van de personages, Nur Huda el-Wahabi, haar naam
ontleent aan een van de slachtoffers van de verschrikkelijke brand in Grenfell
Tower (Londen, 2017).
De manier waarop deze thema’s aangebracht worden, laat zien
dat Pullman zich met dit boek duidelijk minder tot kinderen richt, en meer de
ambitie heeft om volwassen lezers aan te spreken. Dat blijkt, naast een bij
momenten harder taalgebruik, ook uit de erg grafische geweldscènes. Zo vermoordt
Malcolm zonder blikken of blozen een terrorist met zijn blote handen en heeft
hij daar geen greintje wroeging over. Lyra van haar kant wordt aangerand en op
een haar na verkracht door een hele groep soldaten.
Het moge duidelijk zijn dat
Lyra’s wereld er een stuk donkerder op geworden is. Dat is op zich niet
problematisch. Wel jammer is dat de reizen van Lyra en Pan lang gehuld blijven
in een sfeer van doelloosheid. Heel lang weten ze zelf niet wat ze eigenlijk van
plan zijn. Op elk van hun bestemmingen komen ze door een ongelofelijk toeval
telkens iemand tegen die hun situatie kent en hun een volgende bestemming
influistert. Niet alle avonturen die ze onderweg meemaken, zijn even
beklijvend. Tussen de bedrijven door wordt ook dieper ingegaan op de fictieve theorieën
van Brande en Talbot, wat flink wat doorzettingsvermogen van de lezer vraagt,
ook omdat deze filosofische gedeelten vaak in nogal moeilijk verteerbaar
Nederlands omgezet zijn. In de tekst ‘Over het niet bestaan van daemonen’
klinkt het bijvoorbeeld: ‘Alle sociale druk bevestigt ons in hun [sic, Engels our] geloof in hen: gewoontes en
tradities groeien als stalagmieten die van het zachte vel, de grote bruine ogen
en de vrolijke streken een gedragsmatige stenen grot moeten maken.’
Het lijkt er
overigens sterk op dat de vertaling van dit boek (door maar liefst vijf
vertalers) onder grote tijdsdruk tot stand gekomen is. Dat blijkt uit de opvallende
stijlbreuken tussen de hoofdstukken, allerlei inconsequenties (bv. een tovenaar
– magician – die een paar
hoofdstukken later opeens een ‘goochelaar’ is) en een typische Pullman-vondst
als chocolatl die opeens heel gewoon
‘warme chocola’ wordt. Ook op redactioneel vlak zijn er heel wat spijtige
slordigheden (tikfoutjes, ontbrekende leestekens, het meisje die enzovoort). De Nederlandse vertaling kwam slechts
vier weken na het Engelse origineel uit, maar daar is duidelijk een prijs voor
betaald.
Op
een gegeven moment vraagt Lyra aan een zigeus die haar een lift geeft: ‘Wat is
dan de beste manier om over het geheime bondgenootschap na te denken?’ Het ‘geheime
bondgenootschap’ uit de titel is een verzamelnaam voor allerlei
bovennatuurlijke wezens zoals spoken, moerasgeesten en dwaallichten, een wereld
waarmee Lyra het contact verloren is omdat ze te veel belang is gaan hechten
aan de rede. De zigeus antwoordt: ‘Je moet er net zo over nadenken als je het
wilt zien. Je moet er zijdelings naar kijken. Vanuit je ooghoek.’ Die uitspraak
zou bij uitbreiding voor dit hele boek kunnen gelden. Er zit veel moois en
diepzinnigs in verborgen, maar om dat ten volle te kunnen waarderen, moet je
niet al te goed op de details letten.
Philip Pullman: Het geheime bondgenootschap, Prometheus,
Amsterdam 2019, 636 p. : ill. ISBN 9789044635782. Vertaling van The secret commonwealth
door Gabriëlla Van Karsbergen e.a. Distributie Pelckmans
Uitgevers
deze pagina printen of opslaan