Vertaald proza

BOEKEN NR. 1, JANUARI 2021

Susanna Clarke: Piranesi

door Herman Jacobs

Van grasachtige ruimten en een water wassing   

Recensenten – het zijn soms net mensen. Met dezelfde mensenwensen, en dezelfde mensenstreken… En dat komt allemaal nog in de krant ook, ja.
 
Bijvoorbeeld, als ik een boek zie voorbijkomen met de titel Piranesi, dan moet ik ogenblikkelijk aan wijlen Harry Mulisch denken, vanwege diens fascinatie voor Giambattista Piranesi (1720-1778), de schepper van de labyrintische etsen van de Carceri d’Invenzione. Alles wat mij aan Mulisch doet denken komt mij, louter en alleen daardoor al, interessant voor. Dus ik ging prompt Piranesi lezen. Dát was een vergissing.
 
Je kunt deze metafysisch-paranoïde parabel met welwillendheid bekijken, en dan iets opmerken over hoe verduiveld goed dit verhaal van eindeloze labyrinten/kerkers past in de opgeslotenheid van deze coronatijden. Je kunt ook vaststellen dat het een enorm geëlaboreerd spinsel over zo goed als niets in het bijzonder is. Of zelfs kun je vinden dat dit een afschuwelijke dystopie is die wordt gepresenteerd als een soort paradijsverhaal. Maar eerlijk gezegd: het accuraatst zou nog zijn het een (niet bijster goede of spannende) whodunit met esoterische pretentie te noemen.  
 
‘De Schoonheid van het Huis is onmetelijk; zijn Vriendelijkheid oneindig’: met deze zin (in de pseudo-achttiende-eeuwse hoofdletterspelling die in het hele boek wordt gebruikt) eindigt zowel het eerste als het laatste hoofdstukje van deze roman. Het is een bevinding van hoofdpersonage Piranesi. Zo heet hij niet echt, maar zo wordt hij genoemd door de enige andere bewoner van het Huis – die op zijn beurt door Piranesi ‘de Ander’ wordt genoemd. En die zal blijken eigenlijk niet een bewoner van het schier oneindige Huis te zijn.
 
In zekere zin is dat Huis het eigenlijke hoofdpersonage van de roman, met zijn duizenden marmeren zalen, gangen, vestibules, nissen, apsissen, en zijn tien- of honderdduizenden standbeelden langs de wanden daarvan. Het is volkomen steriel – althans, nergens binnen of in de tussen de zalen ingeklemde geometrische ruimten die je technisch ‘buiten’ zou kunnen noemen is ook maar een sprietje groen te bekennen. De onderste van de drie bouwlagen bevat een hele oceaan – bron van voedsel voor Piranesi, die daarzonder al lang van de honger zou zijn omgekomen, al brengt ‘de Ander’ weleens wat te eten voor hem mee op hun twee vaste, telkens vrij korte ontmoetingsmomenten per week. In de bovenste bouwlaag vormen zich van tijd tot tijd wolken.
 
Arme Piranesi. Hoezeer wordt hij begoocheld. Ook door zichzelf, blijkt na enige tientallen pagina’s. Hoezo immers, de ‘vriendelijkheid’ van dat vreselijke, faraonische monstrumgebouw, waarin hij de facto al zeven jaar gevangen zit? (En al die tijd zeer secuur een dagboek bijhoudt, de enige oriëntatie in de tijd die hij bezit.) Het is zoals gezegd steriel, en er is iets in de atmosfeer van het ding dat een mens zijn verstand doet verliezen.
 
Alle overige elementen van het verhaal zijn niets anders dan loze en geleidelijk zelfs irritant wordende interessantdoenerij: de zogenaamd verloren gegane zeer oude kennis die de mensheid ooit zou hebben bezeten en waarnaar ‘de Ander’ op zoek is, de theorieën daarover van een zekere Laurence Arne-Sayles, een omstreden hoogleraar die misschien wel moorden op zijn geweten heeft… Dat de parallelle werkelijkheid die het Huis blijkt te zijn uiteindelijk, binnen de context van deze roman, als wel degelijk écht wordt voorgesteld, naast de eigenlijk echte wereld: de onze, het is dus geen fantasy, het speelt niet in Midden-Aarde – dat bespaart je als lezer de ergernis van een zouteloze ‘Het was maar een droom’-plotwending, maar heeft dan weer het (wat mij betreft onoverkomelijke) nadeel dat je gedwongen wordt mee te gaan in esoterische nonsens. Wat meteen alle pretenties die de auteur eventueel zou kunnen koesteren qua kritiek op de échte echte wereld waarin we leven doet vervliegen als de rook uit de pijp van Bilbo Balings.
 
Het zeer lovende citaat van David Mitchell op het achterplat, de lof uit de Wall Street Journal, The Boston Globe en Booklist: don’t believe the hype. Piranesi maakt de gewekte verwachtingen en ook zijn eigen ambities niet waar. Dat is balen, maar het is niet anders.
 
(Het is jammer het te moeten vaststellen, en in de bijna dertig jaar dat ik recenseer heb ik het niet éénmaal eerder gedaan, maar, welaan & helaas: de vertaling is ronduit slecht. De vertaalster zal het Engels wel min of meer onder de knie hebben, dat is het punt niet (hoewel) – het punt is dat haar Nederlands zo hemeltergend onder de maat blijft.
 
Ik heb voor de aardigheid het hoofdstukje ‘Ik blijf kalm’ eens door GoogleTranslate gehaald. Niet alleen dat de formulering zéér gelijklopend is met die in dit boek, de vertaalster slaagt erin GT hier en daar te verschlimmbessern. Van ‘This was the name that the Other called on in his ritual’ maakt GT, heel behoorlijk, ‘Dit was de naam die de Ander in zijn ritueel aanriep’. De vertaalster: ‘Dit was de naam die de Ander bij zijn ritueel had genoemd’. (Wat eerder in het boek presteert ze het ‘But to return to the matter in hand’ te vertalen als, je gelooft je ogen niet, ‘Maar om terug te keren naar de betreffende zaak’. GT doet het een stuk beter: ‘Maar om op de huidige kwestie terug te komen.’) ‘Perhaps I was indeed in an altered state of consciousness when I wrote them [= these diary entries, hj]?’ Hier levert GT deze matige, erg letterlijke vertaling af: ‘Misschien was ik inderdaad in een veranderde staat van bewustzijn toen ik ze schreef?’ De vertaalster… produceert exact dezelfde zin. ‘Een andere bewustzijnstoestand’ klinkt mij een stuk natuurlijker en minder direct op het Engels gecalqueerd in de oren.
 
‘After a certain amount of struggle’ wordt, alweer geloof je je ogen niet, ‘na een zekere hoeveelheid moeite’. ‘The House is valuable because it is the House’ wordt ‘Het huis is waardevol omdat hij het huis is’. Ehhh – wie is het Huis? Je moet tegen wil en dank aan Hugh Laurie denken, terwijl er toch echt gewoon had moeten staan ‘omdat het het Huis is’. (Verderop wordt ook naar ‘het hoogtij’ en naar een bootje met ‘hij’ verwezen.)  
 
Uiteraard kent deze vertaalster het verschil tussen ‘erin bestaan’ en ‘bestaan uit’ niet, uiteraard kent ze het verschil tussen ‘bedenken’ en ‘zich bedenken’ niet, uiteraard kent ze het verschil tussen ‘verschijning’ en ‘verschijnsel’ niet – en natuurlijk wordt er hier ‘geplaatst’ dat het een aard heeft. Er wordt heus ook weleens een keer iets gelegd, gezet of (ergens in) gestopt, maar meer nog wordt er geplaatst, geplaatst en nóg eens geplaatst, tot zelfs een blad papier toe – on-Nederlandser kan niet. Termen als ‘equaties’ en ‘discoursen’ zijn absoluut registerfouten (voor ‘vergelijkingen’ en ‘gesprekken/conversaties’). ‘I am none of those things’ is niet ‘Ik ben geen van deze dingen’. ‘I collapsed on my bed and slept’ is niet ‘Ik stortte ineen op mijn bed en sliep’. Je kunt niet ‘een trap opstijgen’. ‘A wash of water’ is niet ‘een water wassing’, en zelfs al was het dat wél, dan nog hoor je dat in één woord te schrijven.
 
Het slothoofdstukje is helemaal een ramp. Nee, ‘grassy spaces’ in een park zijn geen ‘grasachtige ruimten’, ‘more clement weather’ is niet ‘toegeeflijker weer’ en, Jezus Christus nog aan toe, ‘A lattice of wire was strung across the courtyard’ (van een hotel) betekent niet ‘Een traliewerk van ijzerdraad werd over de binnenplaats geregen’!
 
Ach, laat ik ophouden. Het is niet eens dat een en ander ‘zo stroef klinkt’ – hét grote bezwaar kennelijk van de meeste recensenten die iets op een vertaling hebben aan te merken, zonder zich ooit af te vragen of het origineel misschien niet al even stroef klonk –, want dat is heus niet zo vaak het geval. Het is dat het Nederlands hier al te vaak een aanfluiting is.)
 
Susanna Clarke: Piranesi, Orlando, Amsterdam, 2020 270 p. ISBN 9789493081680. Vertaling van Piranesi door Jacqueline Smit. Distributie Elkedag Boeken 

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 4, APRIL 2021

BOEM Paukeslag / Besmette stad

Matthijs de Ridder

De schuilplek

Egon Hostovsky

Een waarschijnlijk toeval

Max Greyson

Shuggie Bain

Douglas Stuart

Vaarwel. Achtergelaten gedichten

Lucebert, Graa Boomsma (sam.)

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 4, APRIL 2021

De nieuwe jongen

David Almond, Marta Altés (ill)

Een mama is als een huis

Aurore Petit

Het hart van het meisje

Siska Goeminne, Tim Van den Abeele (ill.)

Hier zijn draken

Yorick Goldewijk, Yvonne Lacet (ill.)

Zoeken naar Esther B. en het voorval met Benito

Do van Ranst

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri