Nederlands proza

BOEKEN NR. 9, NOVEMBER 2022

Maarten Asscher: De schaduw van een vriend

door Jooris van Hulle

Een tijdje geleden was er in Nederland nogal wat te doen rond de studentencorpsen en de uitlatingen die er te horen waren aan het adres van studentes. Of en tot op welke hoogte Maarten Asscher in de berichten hierover inspiratie heeft gevonden voor De schaduw van een vriend, is moeilijk te achterhalen. Wel staat vast dat hij in de beschrijving van de ‘dies’, waarop vijf vrienden van de jaarclub Honey Ball bijeenkomen om de lustrumviering naar aanleiding van hun veertig jaar bestaan samen te beleven, de besloten denkwereld van dergelijk studentengroepje in kaart wil brengen. Wat Hugo, de zoon van een van de leden van Honey Ball, erover denkt, zegt veel: ‘volgens Hugo ging het eigenlijk nergens over, behalve de wielen van je carrière smeren en geld verdienen.’  

De vijf vrienden hebben elkaar eerder toevallig gevonden aan de universiteit, hoe divers ook hun studierichtingen waren. Er is Edgar, die het ‘gemaakt’ heeft als advocaat en er nu op rekent dat zijn zoon Hugo dezelfde weg zal opgaan. Er is Philip, de assyrioloog die zich het liefst bezighoudt met kleitabletten en spijkerschriftteksten. Er is Marcel, die als adviseur, bestuurder en/of toezichthouder zijn schaapjes al lang op het droge heeft en in Frankrijk een tweede optrekje heeft staan. Er is Ferdinand, die als ambassadeur in Lesotho verblijft, nadat hij eerder, na een onverkwikkelijk avontuur in Venezuela, was weggepromoveerd naar Riga en van daaruit dan naar Zuidelijk Afrika werd overgeplaatst. En er is Xavier die zich als rechts politicus profileert en van iedere gelegenheid gebruikmaakt om zijn ideeën over migranten, de islam, de invloed en de houding van Europa ter zake aan te vallen.
 
De roman opent met een proloog die gesitueerd is in 2021, het moment waarop het negende lustrum van Honey Ball gevierd had moeten worden, maar: ‘het is er niet van gekomen’, dit wegens de averij die het gezelschap had opgelopen in 2016 en een nieuwe bijeenkomst onmogelijk had gemaakt. Wat verder volgt is de terugblik op het 2016-lustrum. Daar is een breuk ontstaan in de vriendschap, vooral door toedoen van Xavier. Met af en toe een zijsprong waar het de persoonlijke levensloop van de vrienden-van-toen betreft – hoe Philip bijvoorbeeld nooit de dood van zijn ouders in de vliegramp op Tenerife in 1977 te boven is gekomen; hoe Ferdinand in Caracas werd ontvoerd en in een bar werd gefotografeerd (een situatie waarin hij tegen wil en dank was terechtgekomen); hoe Edgar moet aanvaarden dat zijn zoon Hugo voor een loopbaan als muzikant kiest en zijn rechtenstudies opzij schuift – wordt in de roman nadrukkelijk gefocust op de figuur van Xavier. Een en ander wordt scherp gesteld door een onderzoeksjournaliste die het kwalijke ideeëngoed van Xavier wil aanklagen en daarom ook op zoek wil gaan naar een antwoord op de vraag of zijn vriendengroep hem ooit heeft beïnvloed. Asscher heeft hier wel een aantal kunstgrepen nodig om het geheel aan elkaar te binden: de journaliste maakt, omdat zij toevallig mee helpt in het restaurant waar de vijf vrienden hun dies houden, met haar gsm een opname van hun gesprekken; dat zij dan ook het liefje wordt van Hugo brengt alles voor Edgar wel heel dicht bij zijn persoonlijk leven.
 
Deze plotwendingen, die de roman een zekere spanningskracht moeten bezorgen, kunnen niet verhinderen dat De schaduw van een vriend de lezer opzadelt met ellenlange uiteenzettingen over het extreem-rechtse gedachtegoed van Xavier. En dat de vijf vrienden tijdens hun bijeenkomst elk om de beurt een tafelrede houden over de vriendschap, komt ook al erg belerend over. Asscher maakt van het moment gebruik om de titel van zijn roman te expliciteren: Ferdinand citeert in zijn toespraak ‘de door Montaigne aan de klassieke Griekse blijspeldichter Menander ontleende uitspraak dat iemand al gelukkig zou zijn wanneer hij zelfs maar de schaduw van een vriend zou leren kennen.’ De ‘schaduw’ is binnen de context van de roman wel eerder bedreigend, het is de donkere zijde van de opvattingen van Xavier die zal maken dat een negende lustrumviering er niet komt.
 
In zijn ‘Verantwoording’ wijst Maarten Asscher erop dat hij de inspiratie voor zijn roman onder meer vond in de studentenjaarclub N.E.D. uit 1913, waar naast een toekomstige ‘verzetshoogleraar’ ook een latere NSB-ideoloog deel van uit maakte, die in 1946 werd veroordeeld wegens collaboratie. En dan haast hij zich om de lezer erop te wijzen dat bij het verplaatsen van het thema van ‘politieke en ideologische tegenstellingen binnen een vriendschappelijk verband’ naar een nieuwere tijd ‘elke overeenstemming met bestaande personen of werkelijke gebeurtenissen toeval berust of louter illustratief is op te vatten.’ En toch, hoe dan ook zal de lezer hierbij op zoek gaan naar wie in de Haagse politiek van tegenwoordig zijn rol komt spelen.
 
Maarten Asscher: De schaduw van een vriend, De Bezige Bij, Amsterdam 2022, 283 p. ISBN 9789403121413. Distributie Standaard Uitgeverij

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 9, NOVEMBER 2022

De blauwe schuit

Shūgorō Yamamoto

Het lied van ooievaar en dromedaris

Anjet Daanje

Ogentroost

A.H.J. Dautzenberg

Voor wie de tijd verstrijkt

Miriam Van hee

Weerspiegeld in een waterglas

Annette Portegies

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 9, NOVEMBER 2022

Achter de bomen stond een leeuw

Daan Remmerts de Vries

De Pinguïnsint en andere dierenklazen

Edward van de Vendel, Saskia Halfmouw (ill.)

Het levende hoofd

Els Pelgrom, Sylvia Weve (ill.)

Ik ben hier!

Joke van Leeuwen

Wolvenweer

Simon van der Geest, Karst-Janneke Rogaar (ill.)

naar overzicht


ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri