Letterkunde

BOEKEN NR. 1, JANUARI 2023

Gerben Wynia: Aan rozen denk ik in de winter. Een biografie van C.O. Jellema

door Dirk De Geest

C.O. Jellema is als dichter nooit echt uit de schaduw getreden. Zijn werk werd weliswaar erg gewaardeerd in literaire kringen, maar het ruimere publiek heeft nooit veel belangstelling getoond. Dat hangt ongetwijfeld samen met de poëtica van Jellema, die in feite een soort van nieuw symbolisme trachtte te realiseren. Uitgaan van zijn eigen leven probeerde hij gedichten te schrijven die verder gingen dan het waarneembare, die de herinnering koppelden aan visionaire momenten met een blik naar de toekomst. Het autobiografische was daarbij steevast aanwezig als vertrekpunt, maar het was de dichter uiteindelijk te doen om een erudiete visie op de kosmos en op het menselijke bestaan. In die zin is de poëzie van Jellema vrij cerebraal en erudiet, maar tegelijk is ze ook persoonlijk en emotioneel.    

Het probleem was echter dat tot hiertoe enkel ingewijden zich een idee konden vormen van die autobiografische achtergrond. Gerben Wynia is erin geslaagd – na jarenlang geduldig speurwerk, want dit boek is de bewerking van een doctorale dissertatie – het leven van Jellema te reconstrueren en te situeren in de Nederlandse samenleving na de Tweede Wereldoorlog. Hij heeft daartoe de beschikking gehad over het hele archief, met inbegrip van de correspondentie en de dagboeken van de dichter, maar hij heeft daarnaast ook indringende gesprekken gevoerd met tientallen bekenden uit de kring rond Jellema. Het lijvige boek dat voorligt is dan ook een standaardwerk, rijkelijk gestoffeerd met gegevens en details, dat een nieuw licht werpt op de figuur van Jellema maar ook tal van aanknopingspunten biedt om zijn werk anders te gaan lezen (iets waaraan Wynia zich als biograaf vrij weinig waagt).
 
In deze studie gaat relatief veel aandacht uit naar de kindertijd van de dichter. Zijn jeugdjaren, en vooral de relatie met zijn grootouders en ouders, spelen inderdaad een cruciale rol in veel van zijn gedichten. De dichter evoceert bijzonder vaak de buitenlucht en het landelijke Nederland maar verwijst ook naar de ziekte die hem lange tijd binnenhield. Dat landschap werd voor Jellema het symbool van zijn zielenleven, en in die zin vormen die vroege herinneringen (deels uitvergroot in zijn autobiografische geschriften) de aanzet voor zijn dichterschap en zijn manier om de wereld symbolisch te bekijken, als een geheel van met elkaar verbonden betekenissen.
 
Een tweede sleutel tot het werk (om het maar zo te noemen) vormt de problematische adolescentie van de dichter, die worstelt met zijn homoseksualiteit in een tijdperk waarin dat met zondigheid en schuld werd beladen. De facto leidde dat tot een aarzeling waarbij de dichter diepgaande vriendschappen had met zowel vrouwen als mannen, in een poging om tot een soort van overkoepelende liefdesrelatie te komen: de Platoonse verwijzingen naar een ideale liefde en de synthese tussen man en vrouw zijn daarvan maar enkele poëtische restanten, net zoals de (kinderlijke) verbeelding van een zusje. Het duurt een hele tijd alvorens Jellema met zijn geaardheid in het reine raakt en uiteindelijk langdurige relaties aangaat. Wynia behandelt dat thema met veel zin voor nuance, ook al doordat hij de persoonlijke twijfels van Jellema (zoals die naar voren komen uit getuigenissen maar ook uit dagboekaantekeningen) uitmuntend situeert in het homoseksuele denken van die tijd. Meteen ligt daar ook de sleutel voor tal van gedichten, ook al heeft Jellema dat thema zelden expliciet aangezet.  
 
Even belangrijk voor de literator is echter ook de vlucht in de literatuur. Van jongsaf aan is de latere dichter een fervente lezer, en zijn verbeelding wordt geprikkeld door de sprookjes en andere verhalen waarmee hij kennismaakt. Later gaat Jellema literatuur studeren aan de universiteit, en lange tijd werkt hij aan een promotieonderzoek op het domein van de Duitse literatuur. Die Duitse literatuur zal hem ook blijven boeien, wat blijkt uit zijn vertalingen van onder meer Rilke en de Duitse mysticus Eckhart. Zijn docentschap aan de universiteit van Groningen spoort in die zin met zijn eigen zoektocht naar literaire voorbeelden, en ook als literaire criticus tracht hij voor zichzelf (en anderen) duidelijk te maken welke visie op literatuur hij voorstaat. Belangrijk zijn vooral de grenservaringen van de waanzin, de epifanie, de mystiek; het zijn alle dimensies waarin de mens als het ware vervreemd wordt van zichzelf, die gepaard gaan met euforie en depressie. Die bipolariteit herkende Jellema ook in zijn eigen leven. De confrontatie met de eindigheid, in de vorm van de overlijdens van familieleden en bekenden maar ook door zijn eigen ziekte, wordt almaar belangrijker, en de literatuur speelt daarin een cruciale rol, als troostende begeleider maar ook als een unieke manier om inzicht te verwerven in zijn eigen situatie.  
 
Het is de verdienste van Wynia dat hij het persoonlijke verhaal van een uniek leven weet te reconstrueren, met veel oog voor de eigen uitspraken van de dichter zelf. Nog belangrijker dan dat levensverhaal is echter de manier waarop deze studie de weg opent voor een hernieuwde kennismaking met een waardevol, maar veel te veel veronachtzaamd dichter. In die zin vormt dit boek geen eindpunt maar een vertrekpunt; afgelopen jaar publiceerde J.J. Dee overigens al een studie waarin hij de zelfpresentatie van de dichter Jellema in een aantal cruciale reeksen gedichten onderzocht. Hopelijk beseft de uitgever dat wij ook gebaat zouden zijn met een heruitgave van minstens een groot deel van dat literaire werk.  
 
Gerben Wynia: Aan rozen denk ik in de winter. Een biografie van C.O. Jellema, Querido, Amsterdam 2022, 648 p. : ill. ISBN 9789021469775. Distributie L&M Books

deze pagina printen of opslaan

Nieuwe recensies

BOEKEN NR. 1, JANUARI 2023

De nachten van de pest

Orhan Pamuk

Het voortleven van de vuurvliegjes

Georges Didi-Huberman

Margriete

Kathleen Vereecken

Onkrijgbaarheid

Tim Krabbé

Overal zit mens. Een moordfantasie

Yves Petry

naar overzicht

JEUGDBOEKEN NR. 1, JANUARI 2023

Frank en Bert

Chris Naylor-Ballesteros

Goed zo, mama!

Chris Haughton

Het 'klassieke oeuvre' van Imme Dros

Naar een nieuw Troje

Kunstmatige intelligentie is niet eng

Bas Haring, Maus Bullhorst (ill.)

Vandaag houd ik mijn spreekbeurt over de anaconda

Bibi Dumon Tak, Annemarie van Haeringen (ill.)

naar overzicht


‚Äč
ontwerp: Ann Van der Kinderen   |   programmatie: dataweb   |   © MappaLibri